چهارشنبه 20 فروردین 1393     یازار :  kölgə siz
+0
استان زنجان یكی از نواحی تاریخی سرزمین ایران است و كاوشهای باستان شناختی و و آثار باقیمانده تاریخی ، دیرینگی و قدمت آن را نشان می دهند . پیشینه تاریخی این استان را میتوان در چهار دوره به شرح زیر مورد مطالعه قرارداد: دوران پیش از تاریخ )هزاره هفتم تا اوایل هزاره سوم پیش از میلاد ( : چگونگی سیر این دوره تمدنی به علت كمبود اطلاعات و مدارك ، تاریك و مبهم است . قدیمی ترین آثار دوران پیش از تاریخ كه در این منطقه یافته و بررسی شده اند ، احتمالا" به دوره )) بردوستین(( تعلق دارند . این یافته ها كه شامل ابزارهای كوچك جماعت های آغازین بشری است ـ در حدود سی هزار سال قدمت دارند . مشخص ترین زیستگاه این جماعت ها در زنجان ، غار تاریخی )گلجیك( است. دوران تاریخی )اوایل هزاره سوم تا اواخر هزاره دوم پیش از میلاد( : یافته هایی كه از این دوره در منطقه ایجرود بدست آمده اند ، مورد بررسی قرار گرفته اند .پراكندگی زیستگاههای انسانی منطقه ایجرود در هزاره سوم و دوم پیش از میلاد ، در هشت كانون باستان شناسی و تداوم حیات آنها تا هزاره اول پیش از میلاد ، حكایت از شكوفایی و دیرپایی تمدن فلات مركزی ایران در این ناحیه دارد . آثار این دوران در روستای ضیا,آباد ، آق كند ، گل تپه ، چایرلو ، قلتون و اوغول بیگ به دست آمده اند. ارزیابی و مطالعه آثار نقشهای سیاه رنگ بر روی سفالهی نخودی كشف شده از این كانون های تاریخی ، پیوند تمدنهای تپه حصار دامغان ، تپه سیلك كاشان ، تپه زاغه دشت قزوین و ایجرود را نشان داده است. دو اثر از این دوره در جنوب غربی شهرستان خدابنده شناسایی شده اند: یكی در تپه تاریخی "یاریمجه" )تكمه تپه( در قشلاق های افشار ، و دیگری در تپه تاریخی " امان ارقین بلاغی" منطقه بزینه رود شهرستان خدابنده ، كه هركدام بخشی از نادرترین آثار زیستگاههای انسانی دوران هزاره سوم و دوم پیش از میلاد را در خود جای داده اند. دوران تاریخی جدید )اواخر هزاره دوم پیش از میلاد تا اوایل قرن هفتم میلادی( : از این دوره نیز یافته هایی در منطقه زنجان بدست آمده است كه بارزترین آن نوعی سفال ساده خاكستری رنگ است كه یادگار زمان مهاجرت اقوام آریایی به این منطقه است. پایه و اساس این اطلاعات نتایج بدست آمده از بررسی سفال هایی ست كه بیش تر بطور اتفاقی از گورستان ها و تپه های قدیمی منطقه كشف شده اند. تكنیك ،فرم و نقش این سفالینه ها ، مطمئن ترین ابزار شناسایی تمدن های پیش از تاریخ هستند. یكی از قابل توجه ترین ظرفهایی كه در تمامی مراكز استقرار انسانی این دوره مورد استفاده قرار می گرفته است، ظرفهای سفالی قوری مانندی با لوله نسبتا" بلندی است كه در مراسم به خاك سپاری مردگان مورد استفاده قارا می گرفته است و در همه گورهای شكافته شده این دوره دیده شده است. نقش های روی سفالینه های تپه سیلك كاشان و مجسمه های باستانی لرستان ، ارتباط این نوع ظرف با مردگان را نشان می دهند. قوری های این منطقه كه عموما" بی نقش اند و با آثار بدست آمده از خوروین و املش قابل مقایسه اند ، احتمالا" دلیل دیگری بر پیوند این اقوام ، در اوایل هزاره اول پیش از میلاد است. شواهد تاریخی موجود نشان میدهد كه تا اوایل نیمه اول هزاره اول پیش از میلاد ، دستگاه فرمانروایی معینی در منطقه وجود نداشته و حكومت "اورارتویی" نیز به علت دوری مسافت نتوانسته بود بر این نواحی چیرگی یابد . هم چنین كمی ابزار و جنگ افزارهای به دست آمده از گورهای باستانی نشان میدهد كه برخلاف تمدن های فلات مركزی ایران كه اقوامی جنگجو بوده اند مردمان این منطقه به علت فراوانی چشمه سارها و آب های سطحی عمدتا" به دامداری و كشاورزی مشغول بوده اند و به همین جهت ، امنیت نسبی بر منطقه حاكم بوده است . طبق اسناد آشوری ها ، این منطقه در قرن نهم پیش از میلاد )اندیا( نام داشته است و به احتمال ضعیف ، اقوام ساكن آن با اقوام لولوبی و گوتی دامنه های زاگرس پیوند هایی داشته اند. این منطقه از لحاظ جغرافیای تاریخی ، در آغاز هزاره اول پیش از میلاد ، شمال با كادوسیان و كاسپیان ، از مغرب با لولوبیان و گوتیان و از طرف جنوب شرقی و شرق با پدیده تاریخی ماد همسایه بوده است . در دوره های بعد مادها ، این اقوام را زیر فرمان آورده اند. طبق اسناد آشوری در قرن هفتم پیش از میلاد ، منطقه زنجان "مادای" نام داشته است. آنچه این ادعا را درست می نمایاند ، كشف آثاری از هزاره اول یش از میلاد در روستای مادآباد زنجان است . اما به علت روی دادن جنگهای ممتد منطقه ای)در قرن های هفتم و هشتم پیش از میلاد ( تمدن در این منطقه به شكوفایی درخور دست نیافته است. از قرن هفتم پیش از میلاد تا اواخر هزاره اول پیش از میلاد ، یعنی در تمام دوران شاهنشاهی هخامنشی ، سكه )دریك( و )ریتون( در خدابنده و گردنبندهای طلایی با بن مایه )موتیف( "گل لوتوس" كه نقش های آنها با كنده كاریهای تخت جمشید قابل مقایسه اند و همچنین چهرك )نقاب( طلایی مردگان گورها با آرایش مو و كلاه دوران هخامنشی را میتوان نام برد. یادگارهای باستانی از جمله آتشگاه عظیم تخت سلیمان در غرب ، عبادگاه بهستان در جنوب و آتشكده های ساسانی در طارم نشان می دهند كه در دوران اشكانیان و ساسانیان ، دره های زنجان رود و قزل اوزن از رونق بیش تری برخوردار بوده اند. گزارش های جغرافیا دانان آغاز دوره اسلامی نیز این موضوع را تایید می كنند . از پانزده كانون باستان شناسی بررسی شده این دوره ، 9 كانون در دره رود قزل اوزن و در طارم علیا واقع شده اند كه از شكوه و آبادانی این بخش از منطقه ، در قرن های دوم تا پنجم میلادی حكایت می كنند . از مهم ترین آثار آن دوره به آتشكده تشویر میتوان اشاره كرد كه در روستای تشویر در میان گورستانی تاریخی ، با سنگ و ساروج و با طرح چها طاقی در ابعاد 4*4 مترمربع با پوشش گنبدی شكلی ساخته شده است. تركیب بنا ، یادآور سبك معماری آتشكده های دوران ساسانی است و با آتشكده های عظیم دوران ساسانی كه جنبه دولتی و تشریفاتی داشتند ، به عنوان آتشكده محلی مورد استفاده قرارمی گرفته است و با گذشت زمان ، پیرامون آن به گو.رستان تبدیل شده است . دوران اسلامی ) از قرن 7 تا 19 میلادی برابر با قرن اول تا 14 هجری ( : این دوره از تاریخ زنجان ، با فتح آن در زمان خلافت عثمان و به دست ) برا, بن عازب( سردار مشهور آغاز میشود. به استناد مداركی كه از 62 كانون باستان شناختی منطقه به دست آمده است، به استثنا, دره طارم علیا در رودخانه قزل اوزن و شهر زنجان ، در بقیه نواحی ، نقل و انتقال قدرت سیاسی و مذهبی به آرامی صورت گرفته و با خرابی و درگیری همراه نبوده است.متن ها و اثرها ی موجود تاریخی نشان میدهند كه این منطقه در سرتاسر دوران اسلامی ، بویژه از قرن های چهارم تا هشتم هجری )در دوران حكومت حكومت كنگریان ، سلجوقیان و ایلخانیان( از شكوفایی اقتصادی ، فرهنگی و هنری برخوردار بوده است. از آثار این دوره می توان مسجدهای جامع قروه ، سجاس ، قلابر ، كاروان سراهای نیك پی ، سرچم ، آثار تاریخی عظیم سلطانیه ، خدابنده ، ابهر و سایر آثار تاریخی را نام برد. اصولا" یكی از دلایل انتخاب سلطانیه به پایتختی ، رونق اقتصادی این منطقه در قرن هفتم و هشتم هجری بوده كه توجه ایلخانان مغول را به خود جلب كرده است . كاشی های مطلایی كه ز تپه نورآباد خدابنده به دست آمده اند ، گواهی بر رونق اقتصادی و فرهنگی آن دوره اند. پس از برچیده شده حكومت ایلخانی به دست سربداران در قرن نهم هجری ، منطقه زنجان نیز دچار فتنه خانمان سوز تیمور لنگ شد و به شدت میران گردید. تنش های سیاسی و كشمكش های نظامی تا قرن دهم هجری شمسی ، مانع رشد و اعتلای اقتصادی و فرهنگی در این منطقه شده است . در دوران حكومت صفویه و قاجاریه ، به ویژه در دوران حكومت شاه طهماسب ، شاه عباس و آغامحمد خان ققاجار ، رونق نسبی اقتصادی و فرهنگی در منطقه برقرار بوده است . قسمت اعظم روستاهای بخش ها و شهرهای كنونی ، با توجه به نظام ارباب و رعیتی ، تا اواخر قرن سیزدهم هجری قمری تكوین یافته اند و در طول دهه های اخیر ، به سرعت در حال رشد و گسترش بوده اند . در زیر ، به اختصار ، به جغرافیای تاریخی شهرستان های مهم استان اشاره میشود.: زنجان تاریخ بنای شهرزنجان را هم زمان با سلطنت اردشیر بابكان دانسته اند و در آن زمان ، آنرا شهین یعنی منسوب به شاه می نامیدند . گفته میشود كه این نام طی قرون و اعصار به زنگان و سپس به زنجان تبدیل شده است . فتح زنجان توسط اعراب در زمان خلافت عثمان و توسط سردار عرب برا,بن عازب – صورت گرفت و در این دوره ، این شهر ، شهری آباد و پرنعمت بوده است. در قرون چهارم و پنجم هجری قمری ، زنجان به علت داشتن چراگاه های وسیع ، مورد توجه قبیله های ترك نژاد قرار گرفت و قبیله های گوناگون ترك در زنجان و نواحی مختلف آن ، بویژه در چمن سلطانیه ، مسكن گزیدند. در حمله مغول ، شهر زنجانو آبادیهای اطراف آن آسیب فراوان دید . سپس ایلخانان مغول به این شهر توجه فراوان نشان داد ، مخصوصا" سلطان محمد خدابنده ، از زمانی كه مذهب تشیع را پذیرفت ، در توسعه این ناحیه كوشید و زمینه تبدیل آن به یك مركز اسلامی رافراهم كرد تا پس از آن در اندك زمانی به یكی از مراكز مهم سیاست و تجارت تبدیل گردد. تاریخ زنجان در سده های بعدی نیز گزارشگر حوادث مختلف سیاسی است. این شهر شاهد رویدادهای سیاسی ، اجتماعی و مذهبی نظیر شورش علی محمد باب ، مبارزات ملوك الطوایفی ، نهضت مشروطیت ، تاخت و تاز فئودال ها ، درگیری دموكرات های آذربایجان و ... بوده است . هرچند برخی از این رویدادها ، رهاوردی جز ناملایمات فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی برای مردم این شهر نداشته اند ، اما هرگز فرهنگ و مدنیت استعماری در این شهر نفوذ نكرده است و اكثر قریب به اتفاق مردم / همچنان در حفظ شعایر مذهبی و سنتی خود پابرجا و اسوار باقی مانده اند . این منطقه زادگاه بزرگانی چون شیخ شهاب الدین سهروردی و علمای نامی دیگری بوده است كه مایه فخر فرهنگ ایرانی و اسلامی هستند . ابهر : منطقه ابهر و مناطق اطراف ابهررود ، كه به زبان محلی )ابهرچای( نامیده میشود ، از نخستین زیستگاههای انسانی در ایران است و از پیشینه تاریخی طولانی برخوردار است. بررسی این مناطق نشان میدهد كه دره ابهر رود در هزاره دوم پیش از میلاد از رونق قابل توجهی برخوردار بوده است. درقرن نهم پیش از میلاد ، مادها در این منطقه اتحادیه ای از قبیله های گوناگون را به وجود آوردند كه مقر آن در ابهرچای بوده است . به استناد شواهد تاریخی ، در سال 82 پیش از میلاد ، در دره ابهر چای میان مادها و آشوری ها نبردی درگرفته است. در زمان روی كارآمدن حكومت ایلخانیان و انتخاب سلطانیه به عنوان پایتخت ، این منطقه به علت برخوردارشدن از شبكه های جاده ای اهمیت ارتباطی قابل توجهی بدست آورد كه هنوز هم محفوظ مانده است. وجه تسمیه این شهر از واژه پهلوی )اوهر( گرفته شده است . نویسنده كتاب جغرافیایی حدودالعالم ، )ابهر( را )اوهر( ثبت كرده است. بخش اول واژه منسوب به آب به عنوان نماد زندگی در مذهب زرتشت است و واژه )وهر( به معنی دشوار كردن كار و محدود نمودن آمده است . بنابر این ، این واژه به معنای محل بستن آبهاست. جایگاه نخستین خانه های این شهر ، تپه ای باستانی به نام تپه قلعه است و در كناره راست ابهر رود جای دارد . این محل یكی از نخستین زیستگاههای انسانی منطقه زنجان به شمار میرود و حداقل از اوایل هزاره چهارم یش از میلاد مورد استفاده و محل سكونت جماعت های آغازین بوده است . از آثار بدست آمده در این محل میتوان به سفال های قرمز رنگ نقشدار اشاره كرد. خدابنده : شهرستان خدابنده در جنوب شرقی زنجان واقع شده است . در این منطقه ، ایلات خدابندهلو و افشار ، با اقوام بومی درهم آمیخته و نژادی را پدید آورده اند كه از نظر تیپولوژی )بررسی ویژگی های ظاهری( به نژاد موسوم به زنجانی معروف شده است. شهرستان خدابنده دوشهر تاریخی "سهرورد" و "سجاس" را درخود جای داده و مردان بزرگی همانند شهاب الدین سهروردی را درخود پرورده است. جایگیری جماعت های انسانی و یكجانشینی آنان در این مناطق ، به اواخر هزاره چهارم و اوایل هزاره پنجم پیش از میلاد مربوط است . از نمونه های آثار این دوره ، سفال های گوجه ای رنگی است كه با آثار سفالی شناخته شده قزوین قابل مقایسه است.
آچار سؤزلر : تاریخ,