پـاسلانمیشـ اینسانـ

زنگان تورکـ،Zəngan Türk

تبدیل امپراتوری آزاد ملیتها به زندان ملیت ها

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz




امپراطوری قاجار  که بعد از حرکت مشروطه بصورت امپراتوری فدرال ایالت‌ها, ممالک

محروسه قاجار نام گرفته بود با  انقراضش بدست  کودتا و خیانت  رضا قولدور  یا رضا پالانی

به احمد شاه  و کمک انگلیس‌ها جغرافیای چندین ملیتی  با همان شکل امپراتوری بدست

رضا پالانی افتاد .


امپراطوری قاجار یک جغرافیای سیاسی و‌ امپراتوری تشکیل داده شده  از چندین ملیت و

حتی اقوام مهاجر بود که  افشار‌ها و  صفوی‌ها و   قاجار‌ها تشکیل داده بودند و در طول تاریخ

بعضی‌ از ملت‌ها  با وطن خودشان به این جغرافیایی سیاسی اضافه میشد یا از آن کم شده

ترکیب دولت دیگر یا دولت ملی مستقل می‌گردید مثلا گرجی‌ها -عراقی ها 


تا سال ۱۸۱۳ میلادی آزربایجان بصورت کشوری واحد بر ممالک محروسه قاجار حاکم بود. در

کشور محروسه قاجار که سیستم فدرال سنتی – حاکمیت خانات - بر آن حکم میراند

مملکتی ولیعهد نشین بود  . پس از امضای قراردادهای گلستان و تورکمانچای آزربایجان  به

دو قسمت تقسیم گردید


 آزربایجان جنوبی تا انقراض سلسله قاجار به صورت مملکت خودگردان با

حفظ خاکهای تاریخی خود با۲۸۰- ۳۰۰ هزار کیلومتر مربع مساحت  در ترکیب ممالک

محروسه قاجار به حیات خود ادامه داد،  اما جدا شدن قسمت شمالی آن، ضربه شدیدی بود

بر پیکر آذربایجان کهن و روحیه مردم غیرتمند آن، و همچنین باعث تضعیف نفوذ و موقعیت

تورکها و آذربایجان در ممالک محروسه قاجار شد. سرزمینهای تحت حاکمیت قاجار "ممالک

محروسه قاجار" نامیده میشد و از چهار مملکت مستقل و کاملا خودگردان، آزربایجان؛

خراسان و ... و چند ایالت، گیلان و... تشکیل شده بود.



ادامه مطلب...>>>

پنجشنبه 20 اسفند 1394
بؤلوملر : تاریخ و فرهنگ,

شعرده آزان فیلسوف | حیدر شادی

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz


“شعر وارلیغین ائوی دیر” کیتابینا بیر قیسا باخیش 

ایواز طاها نین “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” آدیندا یئنی کیتابی آذربایجان دوشونورلری ایچینده چوخ ماراقلا قارشیلانیبدیر. بو ۱۸۴ صفحه ‌لی رقعی کیتاب، چاغداش گونئی آذربایجاندا چیخان ان گوجلو فلسفی کیتاب‌لاردان ساییلابیلر. “شعر وارلیغین ائوی‌دیر” ۲۰۰۶ جی ایلده خزر اونیورسیتئتی یاییم ائوی طرفیندن یاییملانیب و آذربایجانین گنج فیلوسوفو ایواز طاهانین شعر فلسفه ‌سی و ائستئتیکی قونولاریندا وئردیییی اون موصاحیبه ‌سینی احتیوا ائدیر.  “دونیانی بیر آرایا گتیرن شاعیردیر”، “سؤزجوک اولمایان یئرده هئچ ‌نه یوخدور”، “شعر جاوابسیز سورغودور”، “شعر، شعارچیلیق و ایدئولوگییا”، “شعر آراج ‌می ‌دیر، آماج ‌می ‌دیر؟”، آت ‌لار، تانک ‌لار و سالخیم سؤیود”، “داغ داش رئالیزمی، رومانتیزم، سانتی مانتالیزم، گله ‌نک، کلم ‌دولماسی و گوج قورولوش‌لاری”، “شعریمیز، قادین شاعیرلریمیز و فئمئنیزم”، “شعر و دوشونجه: هولدئرلین، والئری، افلاتون و هایدگر” و “چایخانا مدنیتی” طاهانین یئنی کیتابیندا گلن اون دانیشیغی ‌دیر.

۲- بو کیتاب ایواز طاهانین سون اون ایلده آذربایجان درگی‌ لر ایله آپاردیغی بعضی دانیشیق‌لار و دارتیشمالارین ائدیت اولونموش و یئنی دن یازیلمیش وئرژئنی دیر. دونیا ادبیاتی، اولدوز، آلاتوران، صنعت، یارپاق، یئنی آذربایجان، ادبیات و منیم عائله ‌م  بو درگی ‌لردن بعضی سی ‌دیر. کیتابین اؤن سؤزونده اوخویوروق:” اوخویاجاغینیز بو متن، یالنیز کاغیذا کؤچورولموش موصاحیبه ‌لر و دانیشیق ‌لار دئییل، دارتیشمالار توپلوسودور. اونون ایلکین قیغیلجیم ‌لاری باکیدا چیخان دونیا ادبیاتی درگی سینده بئینیمه سیچرادی. درگی ‌نین باش یازاری، سلیم بابوللا اوغلونون منه وئردییی سورغولارین ایچینده بیر نئچه اؤنملی مسئله ایره ‌لی سورولموشدو” ادبیات حاققیندا چوخلو تعریف ‌لر وار. کیمی اونو یاشاییش طرزی، کیمی مشغوللوق سانیر. اخلاق- ائتیک بوجاقدان ادبیاتا یاناشان‌لاردا وار. ائستئتیک گؤروش‌لری قاباریق توتان‌لاردا وار. سیز نئجه دوشونورسونوز؟”

 ۳- ایواز طاها بو کیتابدا چالیشیب مدرن فلسفه و دوشونجه‌ دن سیچرایان آنلام‌لارین ایشیغیندا شعری، گئنل اولاراق و چاغداش آذربایجان شعرینی، اؤزل اولاراق آچیقلاسین. بو آنلام‌لار گوزه ‌للیک فلسفه ‌سی، اگزیستانسیالیسم، قورولوشچولوق structuralismدئکونستروکسییا، فئمینیزم، پست‌مدرنیسم و گله ‌نک ‌چیلیک آخیم‌لاریندان و نیچه، هایدگر، سیمون دوبوار، میشل فوکو، پول ریکور، شووان، بودلر، هولدئرلین، ووردز وورث و مایاکوفسکی کیمی فیلسوف، یازار و شاعیر لر دن قایناقلانیر. آذربایجانین گنج دوشونری اؤز دانیشیق‌لاریندا ادبیات و اؤزه ‌لیک‌له شعرین نه اولدوغو، آذربایجان تورکجه ‌سینده شعر و فلسفه قابیلییتی و ادبیات ایله ایدئولوگییانین ایلگیسی کیمی قونولاری اؤز زنگین دوشونجه ‌سی و تایسیز آچیسیندان آراشدیریب.

۴- بو کیتابین بیر باشقا اؤزه ‌للییی اونون گوجلو دیلی‌دیر. آذربایجان تورکجه‌سینده اوزمان اولان بعضی یولداش‌لار بو کیتابین دیلینی  آذربایجان تورکجه ‌سینده، او تایلی بو تایلی، ان گوجلو اؤرنک‌لردن ده‌یرلیندیریرلر. بو سؤزو قبول ائتمک اوچون کیتابین بیر-ایکی صفحه ‌سینی اوخوماق یئتر. من چوخ سوینیرم کی طاهانین قلم ایله تورکجه ‌نین گؤزه ‌للیک و گوجونو کشف ائتدیم.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ


قایناق:

http://axarsu.persianblog.com   

سه شنبه 19 آبان 1394
بؤلوملر : کیتاب , PDF,

کاربرد زبان ترکی توسط سفارتخانه‌های دولتهای خارجی در ایران قاجاری

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz


مئهران باهارلی

در زیر گزارش – عریضه‌ای از سفارت دولت علیه عثمانی در ایران را آورده ام. در این گزارش که از تهران به استانبول ارسال گردیده گفته می‌شود احتیاجی به وجود سرویس مترجمان به زبان فارسی در هئیت نمایندگی و سفارت عثمانی در ایران نیست زیرا که در این کشور کلیه اهالی توانا به زبان ترکی‌اند. همچنین ذکر می‌شود که حتی هئیت نمایندگی انگلستان در ایران نیز مالوف به تکلم به دو زبان فارسی و ترکی است. بدلایل فوق گزارش مزبور از باب عالی تقاضا می‌نماید که مترجمین فارسی سفارت عثمانی – که در ایران احتیاجی بدانها نیست- به استانبول بازگردانده شوند.

چند نکته در پیرامون این گزارش-عریضه:

١-گزارش به سال ١٨١١ در دوره سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار نگاشته شده است. یعنی زمانی که هنوز قفقاز جنوبی طبق قراردادهای ترکمانچای و گلستان (و بعدها خوارزم و بخشهای جنوب ترکمنستان طبق قرارداد آخال) از بدنه دولت قاجاری انتزاع و به امپراتوری روسیه الحاق نشده بود. قفقاز جنوبی عمدتا ترک‌نشین در آن دوران دارای متراکم‌ترین جمعیت در تمام قلمرو کشور بود. تراکم جمعیتی بی‌مانند قفقاز جنوبی ترک باعث می‌شد که قبل از اشغال آن ناحیه توسط روسیه، ترکها دارای اکثریت مطلق در ترکیب اهالی قلمرو قاجاری باشند.

٢-در اوائل دوره قاجاریه، هر چند که فارسی به همراه ترکی یکی از دو زبان رابط (لینگوا فرانکا) و زبانی ادبی در ایران بود، اما درصد اهالی‌ای که زبان مادریشان فارسی-دری و یا به اصطلاح آن دوره تاجیک بود، چیزی بین ١٠-١٥ درصد کل اهالی می‌شد. در چنین شرایطی طبیعتا غیر ترکهای ساکن در ایران نیز زبان اکثریت مطلق کشور یعنی ترکها را فرا می‌گرفتند و در نتیجه کلیه مردم ایران، بویژه ملل فارس و کرد و گیلک و تالش و تات و... که در همسایگی خلق ترک می‌زیستند- همانگونه که این گزارش نیز تائید می کند- توانا به زبان ترکی بودند.

٣-این گزارش نشان می‌دهد که زبان ترکی در آن دوره نیز مانند دوره‌های ما قبل (افشاری، صفوی، آغ قویونلو، قاراقویونلو، ...) به عنوان یک زبان دو فاکتوی رسمی عمل می‌کرده و از جمله در سفارتخانه‌های دولتهای خارجی در ایران، چه در تماس با مقامات رسمی ایران و چه در تماس با اهالی و توده مردم و خدمات سفارتخانه‌ای، پابپای زبان فارسی (مورد سفارت انگلستان) و یا به تنهائی و بدون زبان فارسی (مورد سفارت عثمانی) بکار می‌رفته است.

٤-این گزارش نشان می‌دهد که در دوره مذکور تلقی دولتهای خارجی از ایران به درستی به صورت کشوری اساسا ترک و فارس و یا اقلا یک کشور دو زبانه ترک و فارس بود. این تلقی واقع‌گرایانه و مطابق با داده‌های میدانی بویژه جمعیت‌شناسانه، با وقوع جنبش مشروطیت از سوی دولتهای استعماری اروپائی ترک شد و جای خود را به یک تلقی خیالی از ایران– که عمدتا خود همان دولتهای استعماری اروپائی آن را جعل کرده بودند-، یعنی کشوری منحصرا متشکل از فارسها و آریائی نژاد با تاریخ و هویتی پارسی و ..... تبدیل شد.

٥-در این سند نیز از زبان اهالی ایران با نام ترکی و بدون هیچ مقدمه و موخره‌ای یاد شده است. گزارش دهنده، از آنجائیکه موضوع بحث زبان است، صرفا نام زبان ترکی را در مقابل فارسی بکار برده و بدرستی لزومی به افزودن صفت ونامهای مشخص کننده لهجه‌های زبان ترکی رایج در ایران، حتی عثمانی ندیده است.

منبع: TC, Başbakanlık, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. Yayın Nu: 111, s 32

ترجمه متن گزارش سفارت عثمانی در تهران از ترکی عثمانی به فارسی (توسط مئهران باهارلی)
کلمات و پسوندهای تورکی با رسم الخط فونتیک مدرن ترکی نوشته، کلمات و عبارات فارسی و عربی عینا نقل شد.

" مشاهده شد

نامه رسمی است که توسط رابط یاسینجی‌زاده افندی در استانبول (به ما) تقدیم شد. با بیان این مطلب که به (تقاضای او برای) بازگشت مترجمان فارسی و فرنگی‌اش اجازه داده شد، برای رسیدن به نظر شاهانه به خاک پاک خسروانه‌شان عرض می‌شود. با وقوف عالیه‌شان بر مطلب، امر و فرمان از آن "حضرت من لاهوالامر" است.

عثمان افندی که در حال حاضر به همراهی سفیر (عثمانی) در ایران یاسینجی‌زاده السید عبدالوهاب افندی به مترجمی فارسی وی مامور شده و مستخدمین سرویس ترجمه (برای) اهالی، ضمن اعلام این مطلب که در اثر عدم امتزاج با آب و هوای آن حوالی بیمار شده‌اند؛ بیان می‌کنند کل اهالی ایران توانا به زبان ترکی‌اند، حتی (هئیت سفارت) انگلیسها که در آن جانب می‌باشند مالوف به تکلم به فارسی و ترکی می‌باشند، و عدم احتیاج به مترجم (فارسی) آشکار شده است؛ تقاضا می‌نمایند که از سوی آستانه علیه برای بازگردان غلامان‌اش به سفیر مزبور اذن داده شود؛ و به سبب خواهش سفیر انگلستان مقیم در آنجا – همانگونه که غلامان دائره مستخدمین وی در نامه‌ای که به طرف مستخدمین ما ارسال نموده‌اند تحریر کرده‌اند- غلامان افندی مذکور (سفیر انگلستان) نیز با همان اذن به سوی آستانه علیه حرکت نمایند. پس از آنکه به آگاهی دولتشان رسید، آنچه می‌ماند امر و فرمان حضرت ولی الامر است.

٢٣ جا. ١٢٦٦ (١٥ دسامبر ١٨١١)

اصل متن به ترکی عثمانی

"هو
منظوروم اولموشدور

یاسینجی‌زاده افه‌ندینین درسعادتده اولان آدمیسینین تقدیم ائیله‌دییی تقریریدیر. فارسی و فرنگی ترجومانلارینین عودتله‌رینه رخصت وئریلمیش اولدوغونو مبین اولماقلا، مجرد منظور شاهانه‌له‌ری بویورولماق ایچین معروض خاک پای خسروانه‌له‌ری قیلیندیغی، محاط علم عالیله‌ری بویورولدوقدا امر و فرمان حضرت من لاهوالامریندیر.

حالا ایران ائلچیسی یاسینجی‌زاده السید عبدالوهاب افندینین معیتینه مامور قیلینان فارسی ترجمان عثمان افندی و رعایا ترجمانی قوللاری اول حوالینین هواسیله عدم امتزاجلا نامزاج؛ و اهالی ایران`ین مجموعو تورکی کلماتا مقتدر و اول جانبده اولان اینگیلتره‌لیله‌ر داخی فارسی و تورکی تکلمه مالوف اولدوقلاریندان، ترجمانا عدم احتیاج ظاهر اولدوغو بیانییلا؛ آستانه عالیه جانیبینه عودتله‌رینده ائلچی مومی الیه داعیله‌رینده‌ن اذن وئریلمه‌سینی؛ اول طرفده مقیم انگلیز ائلچیسی رجا ائیله‌دییینه بناءً افندی مومی علیه داعیله‌ری داخی اذن بیرله مرقومان قوللاری آستانه عالیه جانبینه حرکت اوزه‌ره اولدوقلارینی؛ افندی مومی علیه داعیله‌رینین کتخوداسی قوللاری بو دفعه طرف قوللارینا ارسال ائیله‌دییی مکتوبوندا تحریر ائیله‌دییی؛ معلوم دولتله‌ری بویورولدوقدا باقی امر و فرمان حضرت ولی الامریندیر.

٢٣ جا. ١٢٦٦ (١٥ خزیران، ١٨١١)"

چهارشنبه 13 آبان 1394
بؤلوملر : تاریخ و فرهنگ,

جنایت های محمدرضاشاه در 1946 در آزربایجان جنوبی

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz

 

قان آخیر آزربایجان دان
"منتقد ادبی" فارس عبدالعلی دستغیب از تبعید آزربایجانیها درزمان شاه ودر جریان حکومت مرحوم پیشه وری نوشت
"من در شیراز متولد شدم... اولین مطلب جدی که نوشتم و خیلی هم سر و صدا کرد، مطلبی بود درباره تبعیدی‌های آزربایجان و در روزنامه ای که دکتر انور خامه ای چاپ می‌کرد چاپ شد و جالب است بدانید که این مطلب سر مقاله روزنامه هم شد. درسال ۱۳۲۶ دولت حدود ۲۶ هزار نفر را به دلیل "غائله" آذربایجان به نقاط بد آب و هوا تبعید کرده بود. آن موقع در حدود ۳۰۰- ۴۰۰ نفر از هموطنان آذری(بخوان تورکان آزربایجان ) را به جهرم، عده ای را به لار و عده دیگری را به بندرعباس بردند. عده ای را که به جهرم آورده بودند، معلوم بود اتهام آنها سبکتر است، چون هوای جهرم نسبت به هوای لار و بندر عباس ملایمتر است. زن و مرد و بچه در عسرت و سختی بودند و من با دیدن آنها خیلی متأثر شدم. مقاله‌ای درباره وضع رقت بار آنها نوشتم و فرستادم و دکتر انور خامه‌ای آن را در روزنامه حجار چاپ کرد."

قربانی کردن انسان در جلو ارتش ایران به اسم قربانی برای ایران با شعار "زنده باد شاه! زنده باد ایران"
ارتشایران با تاسی از ارتش بی‌رحم و افسران عقده‌ای جنایات زیادی که در تاریخ آزربایجان مثل و مانندی نبوده انجام دادند. از جمله قربانی کردن چندین فدائی در جلو کامیون ارتش با شعار "زنده باد ایران- قربانی برای ایران" که در تاریخ آزربایجان سابقه نداشته است در این مورد احمد ساعی از اساتید دانشگاه تهران در خاطرات خود در این باره در مصاحبه با ماهنامه «خوی نگار» چنین بیان می‌کند:
"... چند روز بعد، مدیر مدرسه بعد از نطق آتشینی اعلام کرد که برای پیشواز ارتش آماده باشید. هنوز ارتش وارد خوی نشده بود که دفتر فرقه دمکرات در طبقه دوم ساختمانی در میدان مرکزی، به دست ارتش (و اراذل اوباش وابسته به رژیم اشغالگر ایران) افتاد بلند گوی احمدی را هنگام سخنرانی گرفتند و از طبقه دوم پایین انداختند. کشته شدن یزدانی را دیده‌ام و همه را با جزییات کامل خاطر دارم. یادم می‌آید روز پیشواز از ارتش هنگام عبور از جلوی منزل آقای فتحی با دیدن جنازه‌ها میخکوب شدم. شمردم، ۱۹ نفر بودند. در محل معروف به «طییاره مئیدانی» ایستادیم و انتظار طول کشید خسته و نگران مادرم بودم، آیا می‌توانم تنها به خانه برگردم؟ بالاخره کامیونهای ارتش دیده شد اولین ماشین که ایستاد، افسری پیاده شد تا آن لحظه متوجه نبودم که ۳ نفر با دستهای بسته بین جمعیت هستند هر ۳ نفر را دست و پا بسته زمین خواباندند و سر بریدند. خونشان روی لباس‌هایم پاشید. به شدت بر خودم لرزیدم و هنوز هم آن لرزش را در وجودم احساس می‌کنم. شب وقتی ماجرا را برای پدرم تعریف کردم، گفت یکی از آنها الهوردی دباغ بود" 
شاعر سهراب طاهر , از افسران قیزیل باش حکومت ملی آزربایجان می‌نویسد "۱۹ آذر ارتش شاه وقتی‌ وارد قافالان کوه شد یک فدائی ۱۶ ساله را که دستگیر کردند برای ایجادرعب و وحشت در بین فدائیان آزربایجان و روحیه بخشیدن به ارتش شاه , به اسم قربانی برای ایران با شعار "زنده باد شاه! زنده باد ایران" سر بریدند ... در ۲۷ آذر ۱۳۲۵ تمامی‌ آزربایجان اشغال شد و روز‌ها اجساد شهدا بر روی زمین یخبندان تبریز ، اورمیه ، سراب ،مرند ، سولدوز ، ماکو ، مراغه ، شبستر ، زنجان ، جلفا .... ماند. طوری که بعدها نمی‌شد این جنازه‌های یخزده را برای جمع آوری از زمین کند .... عضو‌های دستگیر شده فرقه دمکرات و نزدیکان آنها‌را به اعدام و زندان‌های طویل مدت در مناطق کویر نشین فارس محکوم کردند"
در مورد ۲۶ آذر روز جشن کتاب سوزان ایرانیان که در تمامی‌ شهر‌های آزربایجان بر پا گشت دکتر احمد ساعی در خاطرات خود درخوی در مصاحبه با مجله «خوی نگار» چنین می‌گوید: "تحصیلات ابتدائی را در مدرسه‌ای ۳ کلاسه در کوچه شهربانی که اسمش یادم نیست شروع کردم. کلاس اول دبستان ما با جریان فرقه دمکرات مصادف شد. کتابهای مان به زبان ترکی بود و معلم، دیکته را هم به زبان ترکی می‌گفت. فکر می‌کنم آذرماه ۱۳۲۵ بود که یک روز آقای مهدی زاده مدیر مدرسه، به ما اعلام کرد همه کتابهایمان را به مدرسه بیاوریم. تل بزرگی از کتاب‌ها جمع شد و همه را آتش زدند. در دنیای بچگی، هم از آتش بازی خوشحال بودیم و هم فکر می‌کردیم که دیگر مشق نخواهیم نوشت!" رژیم فارس اوج بیشرمی را جنایت نشان داد طی‌ یک سال حاکمیت ملّی آزربایجان کتاب‌های چاپ شده درسی‌ به زبان مادری "تورکی" و داشته های فرهنگی سرزمین آزربایجان را به آتش کشاند

جمعه 10 مهر 1394
بؤلوملر : تاریخ و فرهنگ,

“اَکیز تایی”نین تورشمزه‌لری – ۲۱ (بختیمین یاکریمی)

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz


قات قومارباز کیمی ألینده‌کینی ائله میز اوسته چیرپدی، دیسکیندیم. دئدیم بلکه تک‌خالدان، قیزیل اونلوقدان زادداندی. ساماوار باشیندا چای سوزه- سوزه بویلانیب باخدیم. دوغوردان دا اونلوق‌ایدی. آمما آباجی قیزیل اونلوق یئرینه بیر جوت گؤم گؤی اون‌مین تومنلیک اسکناسی میز اوسته چیرپمیشدی. ایستکانی اسکناس‌لارین کنارینا قویدوم. چایین گیلاناری رنگیندن کئف ائله‌‌سم ده، اوره‌ییمده آلـلاه- آلـلاه ائله‌ییردیم، آباجی چایی ایچمه‌دن تولابورونلوق ائله‌مه‌سین. هر نه واخت تنبل‌لیک ائله‌ییب، تی‌بگ‌ایله تلم‌تله‌سیک چای حاضیرلاسام، آباجی دییر: «قیزیم، من هئچ، اؤزگه دئیلم، آمما یادیندا قالسین جووان أزن قوناخ قاباغینا احمد ماحمیدین کیسه چایینی یوخ، گؤزل دم چحمیش شهرزاد چایی قویار»؛ شوکورلر اولسون کی آباجی‌نین فیکری، شیش‌دانگ میز اوسته‌کی اسکناس‌لاردایدی.

گؤزوم، بدنیمین ارگانلارینین هامیسیندان قاباق قوجالیب. آمما پیر چشمی‌یه مبتلا اولماق دا ایکی باشلی قیلینج کیمی بیر شئی‌دیر. قفیلدن، اسکناس اوسته، سعدی‌نین مزارینین بؤیرونده یازیلمیش شعره گؤزوم ساتاشدی. اؤزومدن تعجب ائله‌دیم کی نییه ایندی‌یه جان اسکناسین اوستونه یازیلمیش شعره دقت وئرمه‌میشم.
بنی آدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
سعدی‌نین شعری ذهنیمی قاریشدیردی. اؤز- اؤزومه دئدیم گؤره‌سن منیم جوهریم ده آباجی‌نین جوهریندندی؟ جوره به جوره بنی‌آدم‌لر گلیب تیکیلدی گؤزومون قاباغینا. معرفت‌دن دولوب داشان بنی آدم، آداملیقدان پایی آز اولموش بنی آدم، بیر گؤی اون مین‌لییه محتاج اولان بنی آدم، میلیون‌لاری بیر امضایلا اودوب، اوستوندن سو ایچن بنی‌آدم، حامبال زاده بنی آدم، کارمند زاده بنی آدم، زرگرزاده بنی آدم، آغازاده بنی آدم …
– بو پوللار ندی آباجی؟ خئیر اولا؟
– بالا دور آیاغا، گئداخ منه باح‌لارین بیرینده بیر حساب آچاخ. سوروشموشام. حساب آشماغا لاپ آزی ۲۰ مین ایستیر.
– آباجی، بانک حسابی سنین نه کاریوا گله‌جک؟ اولمویا ائوینده گنج تاپیلیب؟
– بالا، خبرین یوخدی، شانسیم دوروب. گَنج یولدادی، آللاه دئیه‌ن اولسا بو تئزلییه ألیمه چاتار.
شوخلوغا سالیب دئدیم: «آباجی، گنج سرحدّدین اوتاییندا یا بو تاییندا؟»
– سرحدّ مرحدّ ندی بالا؟ سن ده لاپ کالا کئه‌سن ها!
آباجی چوخ جدی ایدی. ها فیکرلشدیم آباجینین سؤز ائتدییی گنج هاردان ألینه چاتا بولر؛ بیر یئره چاتمادیم. آتا- آناسی ایللر قاباق رحمته گئتمیشدی. من بیله‌سی وارلی- کارلی قوهومو دا یوخ‌ایدی دئییم آباجی‌یا میراث قالیب. او ایسه منیم چاش- باش قالمیش حالیمی گؤروب دئدی:
– بالا اؤزووو چوخ زورا سالما. قوی سؤزون آچیغینی دئییم دا. دونن آخشام اؤز- اؤزومه دئدیم ایندی کی اوروشلوخدی، هئچ اولماسا دور آیاغا، گئت بیر اوروشلوخ کوکه‌سی آل، نوبار ائله. ائله تازا تشریفات قنادی‌سینین قاپیسیندان آیاغیمی ائشییه قویموشدوم، بیر دن بیره گؤیدن بیر شئی تیپ، یاخاما دوشدو. تیتدامیش بامادور یئره دوشنده نئجه آچیلار، یاکرمین ده یاش زیلی، دمیر ۵۰۰ تومنلیک یئکه‌لیخده یاخامدا آچیلدی. آللاهین گیجو قوشو یوواسینین توالتی ایله منیم اوست- باشیمی دَییشیح توتموشدی. آز قالدیم خیاواندا قیشقیریب، دئییم: «گ…ون قُووشسون»، آمما بیردن بیره آنامین سؤزو یادیما دوشدو. «قوش پ… و هر کیمین باشینا دوشسه، خوش یومن اولار» دئمه بَه شانسیم دوروب بالا. بیر بئله ایل آدام‌لاردان کار چیخمادی، ایندی بو یاکریم منی مال- دؤولته چاتدیراجاقمیش.
– آباجی، بو سؤزلرین هامیسی افسانه‌دی. ناغیلدی.
– ماهانا گتیمه، دور آیاغا. بیراز سورا باح‌لار تعطیل اولار. بیر گون ده بیر گوندی. ایسته‌میرم بهره‌سی ألیمنن چیخسین.
– آی آباجی، باری ماجال وئر مال- دؤولت ألیوه یئتیشسین سورا بانکدا حساب آچ. آخی ۲۰ مین تومنین نئچه بهره‌سی اولار؟
– آلــلاه کریمدی بالا. بیردن گؤردون قاپینی آچینجا آستانادا بیر توربا پول تاپدیم!
یئریمدن قالخاراق سعدی‌نین آیری بیر شعرینی اؤز- اؤزومه میزیلداندیم:
ای کریمی که از خزانه غیب
گبر و ترسا وظیفه خور داری
دوستان را کجا کنی محروم…

سه شنبه 7 مهر 1394

ترکی در شعر فارسی پیش از دوران مغول

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz

پیدائی و گسترش شعر فارسی در ماوراالنهر و خراسان، مقارن بود با رشد نفوذ ملت ترک در دولت سامانیان. اگر چه ترکان از زمان حمله اعراب به ایران، در این نواحی زندگی می کردند، اما در دوران سلطه سامانیان بود که آنان با امتیازات سیاسی و نظامی که به دست آورده بودند، از حد بردگی به بالاترین درجات قدرت و اعتبار دست یافتند.
در اشعار پراکنده ای که از این دوران در دست است نه تنها به وجود ترکان اشاره رفته است، گهگاه نیز با کلماتی روبرو می شویم که دارای اصل ترکی ست.
میغ چون ترکی آشفته که تیر اندازد
برق تیر است مر او را مگر و رخش کمان1

نیز،

باده دهنده بتی بدیع زخوبان
بچه خاتون ترک و بچه خاقان
ترک هزاران بپای پیش صف اندر
هریک چون ماه بر دو هفته درفشان 2

نیز،

دلم تنگ دارد بدان چشم تنگ
خداوند دیبای فیروزه رنگ
کمان دو ابروش وان غمزه ها
یکایک به دل بر چو تیر خدنگ 3

نیز،

نرگس نگر چگونه همی عاشقی کند
برچشمکان آن صنم خلخلی نڿاد 4
تصویر شاعرانه یی که فرالاوی در شعر خویش از ترک تیرانداز به دست می دهد، در شعر ابونواس 5 نیز دیده می شود. ابونواس در جای دیگری، عناوین خاقان و خاتون 6 نیز به کار برده است.
ابن الرومی در شعری، چشمان ترکان را - که با صفت "کوچک اما دلفریب" وصف شده است7 - با بزرگی شخصیت آنان در تقابل قرار داده است.8
شاید اخذ و اقتباس از شعر عرب دورهٍ عباسی سبب شده باشد که پاره یی عناصر زبان ترکی، در نخستین شعر های فارسی رواج یابد. اما علت واقعی رواج این عناصر را در شعر فارسی باید از نتایج تماس های مستمر و روزافزون ایرانیان با ترکان دانست.
کاربرد واڿه ترکی خدنگ (قذنگ) و خلّخ در معنای قوم خلّخ، در نخستین شعر های فارسی، نتیجه همین تماسها بوده است.
از دو سلسله ترک نسب قراخانیان و غزنویان که پس از سامانیان روی کار آمدند، تنها شاخه شرقی سلسله نخست، یعنی قراخانیان که عمدتا بر سرزمین های ترک نشین حکومت داشتند، به تشویق و حمات زبان و ادبیات ترکی پرداختند.
نخستین اثر مهم ترکی در دوران اسلامی بنام قوتادغو بیلیگ 9 در حکومت همین سلسله پدید آمد. نویسنده این اثر، یوسف خاص حاجب، کتابش را به حسن ابی سلیمان10، از اعضای این سلسله که حکومت کاشغر را داشت، تقدیم کرد.
در دوران حکومت این سلسله، خط اویغوری، پا به پای خط عربی، رواج داشت. در واقع در سرتاسر کشور های ترک نشین، از کاشغر گرفته تا چین شمالی، از قدیم الایام همه احکام و فرامین خاقان ها و سلاطین به این خط نوشته می شده است.11 
از سوی دیگر شاخه عربی قراخانیان نیز، مشوق زبان و ادب فارسی بوده اند. مداحان این سلسله که بسیاری از سلاطین آن، خود در زمره شاعران قرار داشتند، کسانی چون رشیدی، سوزنی و عمعق بوده اند. امیرعلی بوری تکین، جلال الدین، سلطان سمرقند14 و نصرت الدین پسر و جانشین او همگی شعر می سرودند. دو تن اخیر در زمره خوشنویسان نیز بوده اند.
ترجمه سندبادنامه که به دست ظهیرالدین محمد ابن علی به فارسی برگردانده شده بود، به همین نصرت الدین اهداء شده است. اُلُغ بیغو، حاکم مرغینان و کاشان نیز شاعر توانایی بود.
اما اهالی سرزمین هایی که غزنویان بر آن ها حکومت داشتند، عمدتا ترک زبان نبودند و اکثرشان به فارسی سخن می گفتند. از همین روی، غزنویان نیز، همچون سامانیان، شعر پارسی را ترغیب و تشویق می کردند. رونق و جلای دربار محمود و مسعود در بین سلاطین همعصر و حکمرانان بعدی، نظیر و مانند نداشت. با وجود این، زبان ترکی، زبان قبایلی بود که قدرت غزنویان بر اساس آنها استوار بود. چنانکه این زبان، در آغاز نیز، زبان دربار و نخستین حکمرانان این سلسله بود.13 اگرچه هیچ اثر ترکی که در این زمان نوشته شده باشد به دست ما نرسیده است، اما می توان حدس زد که در این دوره، نوعی ادبیات شفاهی ترک، شامل تصنیف و ترانه های خنیاگران، وجود داشته است که در محیط دربار غزنویان چندان ناشناخته نبود. حتی از یکی از شعرهای منوچهری میتوان دریافت که پاره یی از این تصانیف، به دو گویش ترکی، یعنی ترکی و غزی سروده و به نظم آمده است. شعر منوچهری چنین است:
به راه ترکی مانا که خوبتر گویی
تو شعر ترکی برخوان مرا و شعر غزی14
قراخانیان و غزنویان هیچگاه بر سرتاسر ایران تسلط نیافتند. در واقع قلمرو واقعی قراخانیان پا از مرز جیحون فراتر نگذاشت، پایگاه اصلی قدرت غزنویان نیز تنها شرق ایران بود. از سوی دیگر، با استقرار امپراتوری سلجوقیان، فرمانروایی ترکان بر سرتاسر شرق اسلامی مستولی شد. این امر سبب مهاجرت های تازهٍ دسته های ترک نڿاد از آسیای میانه و اسکان یافتنشان در مناطق جدید گردید. قبایل غز که سلجوقیان منسوب به یکی از آنان بودند و اساس قدرتشان بر آنان استوار بود، فرهنگ گسترده یی نداشتند و برخلاف نظر بعضی از دانشمندان15 فاقد کتابت بودند. به همین دلیل سلجوقیان اقدامی برای تریج و اشاعه گویش خود (غزی) به عنوان زبان ادبی و مکتوب نکردند و نمی توانستند بکنند، بطریق اولی مشوق ادب ترکی هم نبودند.
باآنکه کوششی آگاهانه و عمدی برای پیشرفت و انتشار زبان ترکی از جانب سلجوقیان صورت نگرفت، صرفا به دلیل موجودیت حکومت ترکان، توجه و علاقه وافری نسبت به ترک ها، زبان و تاریخ گذشتهٍ آنان، در سراسر جهان اسلامی بروز کرد. این توجه در آثار گوناگون این دوره به چشم می خورد. برای نمونه محمود الکاشغری که کتاب دیوان لغات الترک 16 را در بغداد نوشت و آن را به المقتدی خلیفه عباسی پیش کش کرد، حدیث زیر را نقل میکند:
تعلموالسان الترک فان لهم ملکاً طوالا 17 
محمود کاشغری می افزاید: اگر این حدیث معتبر است، پس آموختن زبان ترکی باید واجب باشد، و اگر معتبر نیست، باز عقل حکم می کند که باید آن را فراگرفت. علی بن زیدالبیهقی18، از کتابی یاد می کند با عنوان "مفاخر اتراک" نوشته علی بن محمدالحجازی که به سلطان سنجر تقدیم گردیده است. این کتاب متاسفانه به دست ما نرسیده است. موٍلف کتاب نوروزنامه 19 نیز که در همین دوران تاٍلیف شده است، در بخش مربوط به اسبان می آورد که "و امروز هیچ گروه به از ترکان نمی دانند، از بهر آنکه شب و روز کار ایشان با اسب است، و دیگر آنک جهان ایشان دارند."20
در همین بخش از کتاب، ضرب المثلی ترکی آمده است که آن را به افراسیاب، پهلوان تورانی شاهنامه21 نسبت داده اند. افراسیاب را نیای قراخانیان (آل افراسیاب) و سلجوقیان 22 می دانند، و در منابع ترکی بنام تونکا الب ار23 شناخته می شود. این تمایل به ستایش ترکان و زبان ایشان در کار فخرالدین مبارکشاه24 با وضوح بیشتری دیده می شود. او، در نوشته یی که به قطب الدین آییک، که در سال 602 هجری برابر با 1206 میلادی، پس از مرگ معزالدین غوری علم استقلال برافراشت تقدیم کرده، گزارشی از ترکان، شاخه ها و تیره های مختلف آنان، نوشته ها و اشعارشان بدست میدهد که در ضمن آن در باره زبان آنها چنین اظهار نظر می کند:
"بعد از لغت زبان تازی هیچ سخنی و لغتی بهتر و با هیبت تر از زبان ترکی نیست و امروز رغبت مردمان به زبان ترکی پیش از آن است که در روزگار پیشین، بدان سبب که بیشتر امیران و سپهسالارن ترکان اند"25
سه حکمران اولیه سلجوقی، ظاهراً، چندان اهتمامی در حمایت شعرا نداشتند، اما جانشینانشان در ادامه سنت سلسله های پیشین به تشویق ادبا پرداختند. از یک سو الب ارسلان معتقد بود "ما در این دیار بیگانه ایم و این ولایت به قهر گرفته ایم"26 و بالطبع نمی توانست با ادبیات فارسی آشنا بوده باشد. از سوی دیگر طغانشاه بن آلب ارسلان حاکم جوان خراسان را داریم که پایتختش در هرات بود "و محاورت و معاشرت او با شعرا بود، و ندیمان او همه شعرا بودند"27
جلال الدین سلیمان، فرزند سلطان محمد و برادرزادهٍ سنجر، و نیز طغرل ابن ارسلان از سلاجقه عراق خود شاعر بودند.28
ادب فارسی و سنت حمایت دربار از ادبیات، در دورهٍ خوارزمشاهیان - که در ابتدا حاکمان دست نشاندهٍ شلجوقیان بودند و بعدها حکمرانان مستقل یک امپراطوری وسیع شدند - همچنان ره رشد و شکوفایی خود ادامه داد.
اتسز (551-521 ه- ق) آنگونه که عوفی از او یاد کرده است از شیفتگان شعر بود29 و مهم تر آنکه صاحب دیوان رسایل او، ادیب و شاعر معروف، رشیدالدین وطواط بود.
در نیمه دوم قرن ششم، در دورهٍ خوارزمشاهیان، نفوذ و اعتبار قبایل قبچاق و قنقلی به عنوان تشکیل دهندگان نیروی نظامی، و ازدواج های افراد خاندان حکومت با اشرافیت قبیله های ترک، چنان باعث ظهور و گسترش آداب و سنن ترکی در جنبه های گوناگون زندگی خصوصی و اجتماعی شد که در دورهٍ حکومت سلسله های پیشین ترک سابقه نداشت. در خلال قرن های پنجم و ششم، عناصر قومی ترک به میزان وسیعی در خوارزم نفوذ یافتند و آن خطه را به یکمنطقه ترکی مبدل ساختند. منظومه های دینی ترکی از اوزانهجایی نیز، بر اثر نفوذ احمد یسوی ( متوفی 562 ه-ق) و پیروانش، بطور گسترده در سرتاسر آسیای میانه منجمله خوارزم منتشر شد. سرانجام در اواخر ودران خوارزمشاهیان محمدبن قیس، کتابی نوشت بنام التبیان اللغات الترکی علی لسان القنقلی و آن را بهسلطان جلال الدین (متوفی 628 ه-ق) تقدیم داشت.30
با آنکه استقرار قبایل ترک در این ناحیه پیش از پیروزی سلجوقیان آغاز شده بود، اما زبان های رسمی این ناحیه، زبان های فارسی و عربی بود. سلاجقهٍ آسیای صغیر حامیان راستین ادبا بودند. حتی بعضی از آنان، مانند رکن الدین سلیمان قلیچ ارسلان و برادرش غیاث الدین کیخسرو، اشعاری نیز به زبان فارسی سروده اند.
در اوایل قرن هفتم، در نتیجه هجوم مغول به جهان اسلام، بسیاری از علما، از همه جای جهان اسلام، به آسیای صغیر پناهده شدند و از حمایت سلاطین ادب دوست بهره مند گشتند. بدین ترتیب آسیای صغیر، مرکز مهم علوم اسلامی و ادب فارسی شد.
در چنین شرایط مطلوبی، و با آن که هیچ نوع حمایت رسمی از جانب دربار وجود نداشت، بتدریج آثار ادبی قلیلی به زبان ترکی نوشته شد. این آثار، دارای ویڿگی های اسلامی بودند و به تقلید از آثار عربی و فارسی به نگارش درآمده بودند.
از دوره سامانیان به این سو، در نتیجهٍ گسترش حکومت ترکان، عناوین و نام های قبیله یی و شخصی ترکی، و نیز اصطلاحات دیوانی و لشکری، و لغات مربوط به زندگی چادرنشینی، در آثار منثور فارسی، بخصوص در آثار مربوط به تاریخ ترکان، ظاهرشدند.
علاوه بر مفردات وام گرفته شده از زبان ترکی که در آثار منثور این دوره به کار می رفت، جملات و لغات ترکی نیز - عملا به جهت مقاصد شاعرانه - در شعر فارسی این دوره راه یافت. این جملات و لغات شامل اسامی خاص هم می شد. اسامی یی که بطور مجازی،و با اشاره به معانی حقیقی آنها، به کار برده می شدند. زیبایی غلامان ترک و نیز دلیری ترکان در میدان های جنگ، و بطور خلاصه، شهرتشان در بزم و رزم باعث شد که در شعر فارسی یک تصور کلی از ترک به عنوان معشوق و جنگجو به وجود آید.
کمانکشی ست بتم با دو گونه تیر بر او
وزان دوگونه همی دل خلد به صلح و به جنگ
به وقت صلح دل من خلد به تیر مڿه
به وقت جنگ دل دشمنان به تیر خدنگ 31

علاوه بر "ترک" در معنای کلی آن، نام های ترکی قبایل گوناگون، مانند چگل، یغما، قای نیر جزو بخشی از زبان شعری شد.

بیز، درفش است در عبارت ترکی
سوزن هجوم ترا خلیده تر از بیز 32

نیز:

آز، اندک باشد اندر لفظ ترکی و به عمر
ساقی برّ و عطای من نداند داد آز 33

نیز:

سال عمر نوح با عمر تو بادا اندلغ 34
تا بود سوگند را در لفظ ترکی نام اند

نیز:

قرا سنقر آنگه که نصرت پذیرد
بر اقسنقر آثار خذلان نماید 35 

و

از بهر خدای سوی این دیوان
یکّی بنگر به چشم دلت ای سن 36 
خاقانی عبارت "سن سن" را آنگونه به کار می برد که بسته به لحن کلام و سیاق عبارت، دو معنی مختلف از آن بر می آید، که در یک معنا بیانگر خشم است و در معنای دیگر، فریادی ست برای کمک طلبیدن:
مرا در پارسی فحشی که گویند
به ترکی چرخشان گوید که سن سن37
نیز:
ترک سن سن گوی توسن خوی سوسن بوی من
گر نگه کردی به سوی من نبردی سوی من
رسم ترکان است خون خوردن ز روی دوستی
خون من خورد و ندید از دوستی در روی من
ترک بلغاری ست قاقم عارض و قندز مڿه
من که باشم تا کمان او کشد بازوی من38
خاقانی در بیت زیر، واڿه "شاه" را با دو نام اتسز (بی نام) و بُغرا (شتر نر) که به عنوان مظهر حکومت ترک ها به کار می برد - به طعنه - در تقابل قرار می دهد:
تن گرجه سو و اتمک از ایشان طلب کند
کی مهر شه به اتسز و بغرا برافکند 39 
با اینهمه باز در جستجوی "شه طغان جود" است:
کو شه طغان جود که من بهر اتمکی 40 
پیشش زبان به گفتن سن سن بر آورم

نیز:

از بیگنهان مکش به دل کینه
همچون ز گلنگ بی گنه طغرل 41

نیز:

پیچیده یکی ارمک میرانه بسر بر
بربسته یکی کزلک ترکی به کمر بر 42

نیز:

ترک من خورده نبید دی برم مست رسید
وز سر خشم کشید آن مه بر من بچقو 43 
و 
چشم این دایم سفید از آب حسرت همچو قار
روی آن دایم سیاه از گرد محنت همچو قیر 44 
نشان سلطنتی سلجوقی به نام طغرا که شکل اصلی آن از طرح یک تیر و کمان تشکیل می شد، به صورت بخشی از صور خیال شعری در آمد:
کارهای چون کمان از فعل او گردد چو تیر
چون کند برنامهٍ شاهنشهی تیر و کمان 45 
و:
خطا گفتم کمان چون باشد این خطی که پنداری
خط دلبند ترکان است گرد روی زیبایی 46
حتی واڿه تُتماج، نام نوعی غذای ترکی که با آرد تهیه می شد، در شعر نظامی آمده است:
آری آنرا که در شکم دهل است 
برگ تتماج به ز برگ گل است 47 
نام همین غذا موضوع یک قصیده شمس الدین احمدابن منوچهر شصت کله (متوفی 626 ه-ق) قرار گرفته و شاعر به نحوی کاملا استادانه، چگونگی تهیهٍ آن را توصیف کرده است. در این شعر سه واڿه ترکی دیگر نیز آمده است:
غزغان (دیگ) تزلق (نوعی ترشی) و یخنی48 (گوشت پخته شده با پیاز). نظامی در داستان خسرو و شیرین، در واقعهٍ مرگشیرین، بین شیرین و همسر نغز و خردمندش - کنیزک قیچاقی که "آفاق" نام داشت - شباهت تام می بیند:
سبکسر و چون بت قبچاق من بود
گمان بردی که او آفاق من بود
و این ابیات را در سوگ همسرش می سراید:
چو ترکان گشته سوی کوچ محتاج
به ترکی داده رختم را به تاراج
اگر شد تکم از خرگه نهانی
خدایا ترک زادم را تو دانی 49
انوری در شعری، در ستایش ممدوحش که نام و عنوان او را در مصراعی به صورت "الغ جانداربک اینانج سنقر" آورده است، می گوید:
به گیتی فتنه کی بنشستی از پای
اگر نه تیغ تو گفتی که اُلتر 50 
نمونه های یاد شده، که از شعر دوره سلجوقی نقل شده است و در انتخاب آنها قصد گزینشی در کار نبوده است، بخوبی نشاندهنده جنبه های متفاوت برخوردی ست که شاعران با عناصر ترکی داشته اند.
استفاده از این عناصر، به خاقانی - یکی از بزرگترین سخنورانی که شعر هایش را با اصطلاحات فنی شعب مختلف دانش عصرش می آراست - امکان بیشتری در سخنوری ادیبانه می داد.
سوزنی در بهره گیری از عناصر ترکی، بیشتر به معنی حقیقی آنها توجه داشت تا معنای مجازی شان. او که یک طنزپرداز بود (به قصد بهره برداری طنزآمیز) علاوه بر استفاده از مفردات ترکی در بعضی از شعرهایش، از جملات و عبارات ترکی نیز استفادهکرده، و از این طریق به انتقال روح واقعیت که در شعر طنزآمیز امر بسیار مهمی است، توفیق یافعه است.
در یکی از شعرهای او به این مصراع ترکی بر یم خوریم:
تا به وصل نجیب منده رسم
ای قلاوز ایت یلم قنده 51
ابیاتی که در زیر نقل می شور ماخوذ است از "نسیب" یک قصیدهٍ معروف او که در لباب الالباب نیز آمده است:
مفکن به غمزه بر دل مجروح من نمک
وز من به قبله سرمکش ای قبله یمک
ای ترک ماه چهره چه باشد اگر شبی
آیی به حجرهٍ من و گویی قنق گرک52 
گلروی ترکی و من اگر ترک نیستم
دانم همینقدر که به ترکی ست گل چچک
از چشمم ار بر آن چچک تو چکد سرشگ
ترکی مکن به کشتن من برمکش بچک 53
چنانکه از نمونه های یاد شده بر می آید، کسی که بیش از همه در شیوه استفاده از عناطر ترکی برای مقاصد شعری، به استادی و مهارت دست یافت، سوزنی بود. در اشعار او، اولین نمونه های نوعی از شعر دیده می شود که می توان آنها را "شعر پیوندی: hybrid" نامید. این عنوان را از آنروی برگزیدم که از یک سو بین این نوع شعر با ملمّع، یعنی شعری که یک بیت یا مصراع آن به زبانی و بیت و یا مصراع دیگر آن به زبانی دیگر است، فرق گذاشته شود، از سوی دیگر تفاوت آن با نوعی دیگر از شعر که بهmacaronic verse معروف است آشکار گردد.
شیوه سوزنی در کاربرد عناصر ترکی، بعدها در شعر فارسی دورهٍ مغول، در دو محدوده مهم گسترش و استمرار یافت. در آسیای صغیر، در حکومت سلجوقیان - که در این زمان به دست نشاندگان مغول مبدل شده بودند - جلال الدین محمد بلخی و سلطان ولد، آن را پی گرفتند و در ایران، در حکومت ایلخانان، پوربها و پیروانش، شیوه او را ادامه دادند.
-------------------------------------------
ماخذ و یادداشتها:
1 - نگاه کنید به شعر فرالاوی در جلد دوم (اشعار پراکندهٍ قدیمی ترین شعرای فارسی)، (متن اشعار)، تهران-پاریس 1342 ش. ص 43
2- رودکی، آثار منظوم با ترجمه روسی، تحت نظر: ی. براگینسکی. 1964. ص 78
3 - نگاه کنید به شعر طاهر ابن فضل در لباب الالباب عوفی، تصحیح نفیسی، تهران 1335 ش. ص 29
4 - نگاه کنید به شعر کسائی در همان ماخذ، ص 43 
5 Ewald Wagner, Abu Nuwas: Eine Studie zur arabischen Literatur der frhen Abasidenzeit, Wiesbaden, 1965, 402 
6 - همان ماخذ، ص 213
7- ابن بطلان، به نقل از آدام منزAdam Mez, die Renaissance des Islam; Heidelberg , 1922, 158.
8 R. wewen, eski arablara gِre Türkler; Türkiyat mecmuasi X V, 1968, 35. 
9 - در مورد این کتاب نگاه کنید به A. Bombaci, Storia della letteratura turca, milan, 1956, 83 - 96
10 W. Barthold; The Bughra Khan mentioned in the Qutadqu Bilik, BSOS, III, 1923 - 25, 151 - 8 
11- محمودالکاشغری، دیوان لغات الترک، تصحیح کلیسلی رفعت، استانبول 1333 ، جلد اول. ص 10 
12- ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، جلد دوم. تهران 1336 ش. ص 8 و 9 
13- تاریخ بیهقی، تصحیح فیاض - غنی، تهران 1324 ش. ص 163 - 166 و 450 ، نیز مقایسه شود با C.E. Bosworth; the Ghaznavids; Edingburgh, 1963, 130 
14- دیوان منوچهری، تصحیح دبیر سیاقی، تهران 1338 ش. ص 138 نیز مقایسه شود با F. Kِprülü; Gazneviler devrinde Türk Wiiri, in Türk dili ve edebiyati hakkکnda Arawtکrmalar, Istanbul 1934, 25 - 32 
15 F. Kِprülü, Türk edebiyatک tarihi, Istanbul 1926, 224 
16- برای این مورد نگاه کنید به : Bombacک, op.cit. 97 - 103 و برای ارتباط محمود با قراخانیان نگاه کنید به : O. Pritsak, Mahmud Kawgari kimdir? Türkiye mecmuasک, X, 1951 - 3, 243 - 6. 
17- دیوان اللغات الترک، جلد اول، ص 3 
18- کتاب تتمه صوان الحکمه، تصحیح محمد شفیع، لاهور 1351 ه-، جلد اول ص. 134 و 11 و 98 و تاریخ بیهق، تصحیح بهمنیار، تهران 1317 ش. ص 241 و 263 و صفحه بعد.
19- در باره این کتاب و مسئله موٍلف آن نگاه کنید به T. Gandjei; The Nawruz-nama and a Turkish proverb; der Islam; 42, 1966, 235 - 7. 
20- نوروزنامه، تصحیح م. مینوی، تهران 1312 ش. ص 55 
21- در متون پهلوی، منابع اسلامی و در شاهنامه، بر اساس یک anarchronism، توران به سرزمین ترک ها اطلاق می شود (ذبیح الله صفا، حماسه سرائی در ایران، تهران 1324 ش. ص 568 و ....) در شاهنامه پهلوانان تورانی به ترکی (زبان ترکی) سخن میگویند و گاه حتی اسامی ترکی دارند. نگاه کنید به. T. Kowalski, les Turks dans le Sah-Name, in Rocznik Orientalistyczny; xv, 1939 - 49, 88 - 99 
22- نظام الملک، سیرالملوک، تصحیح ه-. دارک، تهران 1340 ش. ص 15 
23- دیوان لغات الترک، جلد سوم، ص 110 ، 272 و : Qutadug Bilig ed. R.R. Arat, Istanbul 1947, 48 
24- در باره این موٍلف و تاٍلیف وی نگاه کنید به: E. Denison Ross, The genealogies of Fakhr - ud-din Muvarak-Shah, in volume of Oriental Studies Pressented to E. G. Browne, in Arastirmalar, 123-54 
25- تاریخ فخرالدین مبارک شاه مرورزی، اندر احوال هند، به سعی و تصحیح ادوارد دنیسون روس، لندن 1927 ص 44 - 43 
26- نظام الملک. همان ماٍخذ، ص 204 
27- نظامی عروضی، چهار مقاله، تصحیح محمد معین، تهران 1334 ش. ص 86 
28- عوفی، ص 40 تا 43 
29- راوندی، راحة الصدور، تصحیح محمد اقبال، لندن 1921، ص 333 
30- در باره التبیان و این پرسش که آیا نویسنده آن همان شمس الدین محمد ابن قیس، نویسنده المعجم فی معاییر اشعار العجم است یا نه، نگاه کنید به : F. Kِprülü, Harezmwahlar devrinde bir Türk filologu, in Arawtکrmalar, 155 ک 61 و نگاه کنید به: Y.Z. Chirvani, Muhammad ibn-keys et son glassaire ruvc, Tuvcica II , 1970-81-100 
31- دیوان فرخی، تصحیح دبیر سیاقی، تهران 1335ش ، ص 212 
32- دیوان سوزنی، تصحیح شاه حسینی، تهران 1338 ش. ص 56 
33- همان ماخذ 219 
34- همان ماخذ 153 
35- دیوان خاقانی، تصحیح سجادی، تهران 1338 ش. ص 15 
36- دیوان ناصرخسرو، تصحیح مجتبی مینوی، تهران 1353 ش. ص 328 
37- دیوان خاقانی ص. 320 
38- همان ماخذ، ص 650 
39- همان ماخذ، ص 140 
40- همان ماخذ، ص 242 
41- دیوان ناصرخسرو، تصحیح م. مینوی، تهران 1353 ش. ص 371 
42- دیوان سوزنی، ص 33 
43- همان ماخذ، ص 409 
44- دیوان انوری، تصحیح م. رضوی، تهران 1337 ش. ص 245 
45- دیوان معزی، تصحیح عباس اقبال، تهران 1318 ش. ص 44 
46- نگاه کنید به شعر قوامی رازی در لباب الالباب، ص 415 
47- نظامی، هفت پیکر، تصحیح وحید دستگردی، تهران 1313 ش. ص 44 
48- در باره این قصیده نگاه کنید به "بهار و ادب فارسی" به کوشش محمد گلین، تهران 1351 ش. ص 20-216 
49- نظامی، خسرو و شیرین، تصحیح وحید دستگردی، تهران 1313 ش. ص 430، برای اصل کلمهٍ آفاق (آپ-آق به معنای بسیار سفید) نگاه کنید به: Bertels, S kak zvali pervuuyu zhenu Nizami, in Gordlevsky Sbomik, Moscow 1953, 64 - 5 
50- دیوان انوری، ص 652 
51- دیوان سوزنی، ص 87 
52- همان ماخذ، ص 234 
53- همان ماخذ.

 

دوشنبه 29 تیر 1394
بؤلوملر : آنا دیلی,

سومئر دیلی ایله تورک دیللری نین اوْرتاق سؤزلری

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz


 آدلیم سومئرشوناسلاردان بیری دئییر:” تاریخ سومئر ایله باشلاییر.”اوْنلار انسانلارا یازی یازماغی اؤیره تدیلر. اؤز افسانه لرینی گیل اﯙزه رینده یازدیلار. زیقورات دئییلن یوکسک تاپیناقلار تیکدیلر. اکین چیلیک ، مال داوار بئجرمک، باغچی لیق،آل وئرچیلیگه باشلادیلار. قانون ، حقوق، قضاوت بینؤوره سینی قوْیدولار.

سومئر دیلی نین هانکی دیللر عایله سیندن اوْلدوغو بوگونه کیمی یئترینجه آچیقلانمامیشدی. تامیل لر ، مجارلار، فین لر، تورکمن لرو بیر چوْخ باشقا ائللر، سومئرلری اؤزلریندن ساییرلار.
” گیرشمن”ین دئدیگینه گؤره دؤردونجو مین ایللیکده خزر ده نیزی قیراغیندا التصاقی دیل ایله دانیشان ائللر یاشاییردی. اوْنلار خزر ده نیزی قیراغیندان قارا ده نیز قیراغینا ده ک یاییلمیشلار.تورکمنستان، آذربایجان، ایران ، آنادولو (تورکیه) بؤلگه لرینده یاشامیشلار.
یاد ائللر آخینی ، اوْنلاری اؤز یوردلاریندان عراق ( اوروق شهری آدیندان آلینان) اؤلکه سینه کؤچدوردو. بوندان سونرا ، اوْنلارا سومئر آدی وئریلدی.
تورکمن اوْلان- ” بئگ مراد گئرئی” سومئرلرین تورکمن اوْلدوغونو سؤیله ییر. اوْ ، دؤرونجو مین ایللیکده باش وئره ن قوراقلیقدان ، عشق آباد چئوره سینده کی تورکمن لرین عراق اؤلکه سینه کؤچمه یه چاره سیز اوْلدوغونو یازیر.
اوْ ایکی یوزاللی دن آرتیق تورکمن-تورک سؤزلری ایله سومئر سؤزلری ، افسانه لری ، یئر آدلارینی قارشیلاشدیرمیش ، سومئرلرین تؤرکمن اوْلدوغونو گؤسترمه یه چالیشمیشدی.
خزر ده نیزی قیراغیندا اوزانان ” گیلان” بؤلگه سینده قازینتیلاردا تاپیلان شئی لر و بونلارین اوزرینده کی نقش لر سومئرده کی قیلقامیش (بیلقامیش) افسانه لرینه چوخ – چوخ بنزه ییر.....

آردی وار...(ادامه دارد)

یکشنبه 28 تیر 1394
بؤلوملر : تاریخ و فرهنگ,

دده قورقود حماسه لرینده ساواش یاسالاری

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz


فولکلوریک دستانلاریمیزدا, اوْ جوٍمله­دن دده ­قورقود کیتابیندا یئرلشن بوْیلاریمیزدا چئشیتلی قوْنولار ایله قارشیلاشیریق. بئله­کی, سایی اوْن ایکی اوْلان بو بویلارین هامیسیندا حماسه و دؤیوشکنلیک بیرینجی سؤزو دانیشیرسا, بوْیلارین بیر سیٌراسیندا همین قونولارلا یاناشی باشقا ائلئمئنتلری ده دویماق اوْلور. ائله بو باخیمدان دده ­قورقود کیتابی بوْیلارینی دؤرد حیصّه­یه بؤلمک اولار.

۱- حماسی بویلار.

۲- حماسی- افسانه­وی بویلار.

۳- حماسی- لیریک بویلار.

۴- حماسی- معیشتله باغلی بوْی.

 اؤرنک اوْلاراق بو کیتابین یئددی بویو آرتیق دؤیوشکنلیک, قوْچاقلیق­ایله یوْغرولموش و حماسی بوْیلار ساییلیر و او بوْیلاری بئله سیٌرالاماق اولار:

دیرسه­خان اوْغلو بوغاج بوْیو, سالور قازانین ائوی­نین ییٌغمالاندیغی بوْی, قازان بَی اوْغلو اوْروز بَیین دوستاق اوْلدوغو بوْی, غازی­لیق قوْجا اوْغلو یئگنگ بوْیو, بکیل اوْغلو ایمران بوْیو, سالور قازانین دوستاق اوْلدوغو بوْی و اوشون قوْجا اوْغلو سَیرَک بوْیو.

حماسی-  افسانه­وی بوْیلار ایسه باساتین تپه گؤزو اؤلدوردویو بوْی و دوخا قوْجا اوْغلو دلی دومرول بوْیوندان عیبارتدیر؛ هابئله بامسی بئیرک­ایله بانی چیچک بوْیو, ائله­جه­ ده قانتورالی­ایله ساری دوْنلو سَلجان خاتون بوْیو حماسی- لیریک بوْیلار, دیش اوْغوزون ایچ اوْغوزا عاصی اوْلدوغو بوْیو ایسه حماسی و معیشتله باغلی بوْی حئساب ائله­مک اوْلار.

سؤز یوْخ کی بو بوْیلارین هر بیرینده بو گؤستریلن قوْنولاردان علاوه باشقا قوْنولار و ائلئمئنتلر اوْ جوٍمله­دن عائیله, معیشت, دینی ایناملار- عنعنه­لر, وطنله باغلی موٍناسیبتلر و ساییره ده آز- چوْخ اؤزونو گؤسترمکده­دیر.

دده ­قورقود بویلارینی اوخودوقجا, اونلاردا دویولان اولو بابالاریمیزین یوٍکسک اینسانلیق دَیَرلری, دوٍنیا گؤروشلری, کؤنول اوْخشایان و گوٍوندیریجی عادت- عنعنه­لری اوْخوجونو حئیران ائدیر.

بو شاه اثری چئشیتلی آچیلاردان آراشدیرماق, اؤیرنمک و آچیقلاماق هر بیر سوْیداشیمیزین میللی بورجودور. همین فیکیره اساساٌّ بیز ده بو قوْنودا الیمیزدن گلن قدَر بو زنگین اثرده قبول ائدیلمیش و حیاتا کئچیریلن ساواش یاسالاریندان (حربی قانونلاردان) اؤرنکلر گؤستره­رک, اولو بابالاریمیزین حیاتی­نین حماسی یؤنلری­ و اوْنلارین ساواش مئیدانلاریندا اؤزلری و اؤزگه­لر ایله داورانیشلاری­ایله تانیش اوْلماغا چالیشاجاییق.

دده ­قورقود حماسه­لرینده باییندیرخان کیمی خانلار خانی, قازان بَی کیمی بَیلر بَیی و ساییره­نین یانیندا یاخشی مؤوقع قازانماق, ایگیتلرین اؤز هیمّتی, قوچاقلیغی و قهرمانلیغیندان آسیلی­دیر. اؤرنک اوْلاراق “اوُشون قوْجا” اوْغلو “سَیرَک” بوْیوندا “اگرک” آدلی قوْچاق, قوْرخماز بیر ایگیت قازان بَیین مجلیسینه گلنده بَی­لری باسا- باسا گئچیب قازان بَیین قارشیسیندا اوْتورورموش کی, بیر گوٍن “ترس اوزامیش” آدلی کیشی اوْنا دئییر:

– آی اوُشون قوْجا اوْغلو, بو اوْتوران بَی­لر هر بیری اوْتوردوغو یئری قیٌلیجی­ایله, چؤرگی­ایله اله کئچیریبدیر. سن ساواش مئیدانیندا باش­می کسدین؟ قان­می تؤکدون؟ ترس­اوزامیشین بو سؤزونون قاباغیندا اگرَگ,- باش کسمک, قان تؤکمک هوٍنَرمی­دیر؟- سوْروشاندا, ترس­اوزامیش:- هن هوٍنَردیر,- دئییر. بئله بیر حادیثه­یه قازان بَی اوْغلو اوْروز بَیین دوستاق اوْلدوغو بوْیدا دا راست گلمک اوْلور. قازان بَی ساغینا باخیر گوٍلور, سوْلونا باخیر سئوینیر, قارشی­سینا باخدیقدا الین الینه چالیب آغلیر. آتانین بو ایشیندن اینجییَن اوْغلو, بو ایشین عیللتینی سوْروشدوقدا آتا دئییر:

ساغ اله باخاندا قارداشیم “قارا گونه”نی گؤردوم, اوْ, باش کسیب, قان تؤکوب, قهرمانلیق گؤستریب, غنیمت آلیب, آد قازانیبدیر. سوْل اله باخاندا داییم “اوْروز قوْجا”نی گؤردوم, اوْ دا باش کسیب, قان تؤکوب, غنیمت آلیب, آد قازانیبدیر. قارشیما باخدیقدا سنی گؤردوم, نه اوْخ آتمیسان, نه قیٌلیچ چکمیسن, نه آیری بیر قهرمانلیق گؤسترمیسن!

همین بوْیلاردا عوٍنوان آلماق دا ایگیدین اؤز چیخارینا و باجاریغینا باغلی­دیر. بو حقیقتی دیرسه­خان اوْغلو بوغاج بوْیو, بای بؤره­ بَی اوْغلو بامسی بئیرک بوْیو, ائله­جه­ ده باساتین تپه­گؤزو اؤلدوردویو بوْیدا آچیق- آچقار گؤروروک. دئمک بیر بؤیوک کَلی یوُمروغو ایله اؤلدورن دیرسه­خان اوْغلو, دده­ قورقود طرفیندن “بوغاج” عوٍنوانینا لاییق گؤرونور. بای بؤره بَی اوْغلو بامسی دا تاجیرلری سوْیان یوْل­کسنلردن تاجیرلرین مالینی قورتاردیغینا, یوْل­کسنلری جزالاندیردیغینا گؤره, ائل آغ ساققالی قوْرقوت آتانین مصلحتی­ایله “بامسی بئیرک” آدلانیر, تپه­گؤز بوْیوندا, اسلان سوٍدو اممیش, بوناگؤره ده هله اوشاقلیقدا آتلاری باسیب ییٌخابیلن اوْروز قوْجا اوْغلو یئنه ده ائل آتاسی طرفیندن “باسات” عوٍنوانی آلابیلیر.

عوٍنوان آلماقدان علاوه دؤیوشجولر و قهرمانلیق گؤسترمیش ایگیتلر, دؤیوشدن سوْنرا, خانلار خانی و بَی­لر بَیی طرفیندن ده عزیزلنیر, اوْنا, خلعت, آت, دوه, یایلاق, و حتّا بگلیک وئریلیر. همین عنعنه­یه اساساٌّ سرحدلری قوْرویان قهرمانلار دا خان و پادشاه طرفیندن عزیزلنیر, آغیرلانیر و خلعت, آت, سیلاح آلابیلیر. اؤرنک اوْلاراق گوٍرجوستان سر حددینده قراووللوق ائدن بکیلی گؤسترمک اوْلار کی, خانلار خانی باییندیرخان اوْنو نه قدَر و نئجه عزیزله­ییر.

دده قورقود بوْیلاریندا هئچ واخت ایکی اوٍزلولویه, یالانا و بونلار کیمی یاراماز ایشلره یوْل وئریلمیر. دؤیوش مئیدانیندا قهرمان ایگیت کیملیگینی و اؤز آدینی حتّا دوٍشمندن ده گیزلتمه­مه­لی و اوْنو سوْروشانا, دوْغرو و اوْلدوغو کیمی سؤیله­مه­لی­دیر. بئله کی, “ار- اردن آدین یاشورماق (گیزلتمک) عئییب(مان) اولور”, جوٍمله­سینی قازان بَی دوستاق اوْلدوغو بوْیدا قازان بَیین دیلیندن اوْنون مئیدانینا گلمیش و تانیمادیغی ایگیتلره, تپه­گؤز بوْیوندا تپه­گؤزون دیلیندن اوْنو اؤلدورمک ایسته­ین اوْروز اوْغلو باساتا, اوشون قوْجا اوْغلو سَیرَک بوْیوندا, سَیرَگین مئیدانینا گؤندریلمیش اَگرَگین دیلیندن سَیرَگه و سایرده بئله بیر جوٍمله­لرله قارشیلاشیریق.

دده ­قورقود حماسه­لرینده دؤیوش مئیدانلاریندا قهرمانا یاردیم ائتمه­یه گلن ایگیت, قهرمانین ایذنی اوْلماسا, مئیدانا گیرمه­مه­لی­دیر. بئله بیر ایش هم قیٌنانیر, هم ده بعضاٌّ مئیدانا گیرَنین جزالانماسینا سبب اولور.

اؤرنک اوْلاراق, قانلی­قوْجا اوْغلو قان­تورالی دؤیوش مئیدانیندا دوٍشمنین موٍحاصیره­سینه دوٍشن چاغدا, اؤز آداخلیسی “ساری دوْنلو سلجان خاتون” اوٍزو اؤرتولو بیر قهرمان کیمی اوْنون یاردیمینا گلیب, بیر باشدان دوٍشوب دوٍشمنی قیٌرماغا باشلایاندا, قانتورالی اوْنو گؤرور, آمما تانیمادیغی اوٍچون­ سسله­ییب دئییر: آی ایجازه­سیز ساواشا گیرن ایگیت کیمسن؟ بیزیم ائلده ایجازه­سیز ساواشا گیرمک و ساواشانا یاردیم ائتمک مان ساییلیر. ایندیجه مئیداندان چیٌخماسان اؤزوم سنی جزالاندیرارام.

یئنه ده دستانلاردا بعضی ایگیتلرین “دستورسوزجا(ایجازه­سیز)  باییندیرخانین یاغی­سین(دوٍشمنینی) باسان” بیر قهرمان کیمی قلمه وئریلدیگیندن بللی اوْلورکی, اوْغوزلاردا موٍحاریبه مئیدانلاریندا بیرینه و یا بیر قوْشونا آرخا چیٌخماق, اوْنا یاردیم اوٍچون مئیدانا گیرمک ده اوْنون ایجازه­سینه باغلییدی.­

دستانلاردا حربی قانونلار اوْلدوقجا دیقّتلی و قاچینیلمازدیر. بئله­کی ایجازه­سیز یاردیما گلنه ایجازه وئریلمیرسه, دؤیوش مئیدانیندان قاچان دا کیم اولدوغونا باخمایاراق, اؤلوم جزاسینا محکوم اوْلور. نئجه­کی دؤردونجو بوْیدا اوْخویوروق, قازان بَی, اوْغلو اوْروز بَیین اسیر دوٍشدویونو بیلمیر و اوْنون ساواش مئیدانیدان قوْیوب قاچدیغینی ظّن ائده­رک, فرمانی آلتیندا اوْلان ایگیتلره دئییر:

– اوْغلوم مئیداندان قاچمیش اوْلسا, اوْنو یاخالاییب, اؤلدورندن سوْنرا اؤلوسونو آلتی تیکه ائدیب, آلتی یوْلون آییردیندا قوْیمالی­ییق!

همین قانونلارا اساساٌّ, یاتیب یوخلامیش دوٍشمن عسگری, الینده قوْپوز اوْلان دوٍشمن عسگری و یا مئیدانی بوراخیب قاچان دوٍشمن عسگری اؤلدورولمور. بئله کی اوشون قوْجا اوْغلو سَیرَک دستانیندا سَیرَکی اؤلدورمه­یه گؤندریلن اَگرَک, سَیرَکی یاتیب یوخولامیش گؤرنده, اوْنو اوّلجه یوخودان اویاتماغا چالیشیر. همین بوْیدا سَیرَک ده اویاناندا باشی اوٍستونده دوران ایگیدی گؤرور, قیٌلیجینی چکیر, اوْنو اؤلدورمه­یه گلن ایگیدی وورماق ایستیرسه, اوْنون الینده قوْپوز گؤروب دئییر: کافر دده ­قورقودون قوْپوزو حؤرمتینه سنی قیٌلیجلامادیم, الینده قوْپوز اوْلماسایدی, ایندی سنی ایکی بؤلموشدوم. .

داستانلارین نئچه­سینده تسلیم اولوب آمان ایسته­ین دؤیوشجونو اؤلدورمکدن واز کئچیرر. بئله بیر قانون حتّا اوغوز دوٍشمنلری و حتّا خائین آداملار طرفیندن ده حیاتا کئچیریلیر؛ اؤرنک اولاراق اوْروز بَی دوٍشمنه اسیر اوْلاندا, اوْنو قورتارماغا گلن آتاسی, دوٍشمن الینه دوٍشمه­سین,- دئیه, قایتارماق ایسته­ین اوْروز بَی, دوٍشمنه خطاباٌّ:- آمان مره کافر, تانگری­نین بیرلیگینه یوْخدور گوٍمان,- دئدیکده, اوْنا امان وئریلیر. یئنه ده ایکینجی بوْیدا دوٍشمن الینده دوستاق اوْلان اوْروز بَی دار آغاجی­نین دیبینده و اؤلدورولمه­یه گتیریلنده, دوٍشمنه دئییر: – مره کافر, آمان, تانری­نین بیرلیگینه یوْقدیر گوٍمان, قوْیون بنی بو آغاجلا (دار آغاجی­ایله) سؤیله­شیم (دانیشیم). اوْنا دا آغاج­ایله دانیشماغا آمان وئریلیر. هابئله بیرینجی بوْیدا دیر­سه­خانی اؤز ایگیتلری خیانتله یاخالاییب دوٍشمنلره وئرمه­یه آپاراندا, دیرسه­خان اوْنو ایگیتلری­نین الیندن قورتارماغا گلن ایگید, بو خائینلرین الینه دوٍشمه­سین,- دئیه, اوْنو قایتارماق ایسته­دیکده, اوْنلارا دئییر:- آمان تانری­نین بیرلیگینه یوْقدیر گوٍمان, منوم الومی شئشین, قوْپوزومی الومه وئرین, اوْل ایگیدی دؤندَره­ییم.

همین اوْلای بامسی بئیرک بوْیوندا دلی قوْچارین دده ­قوْرقوددان آمان ایسته­مه­سینده, دوخا قوْجا اوْغلو دلی دومرول بوْیوندا دلی دومرولون عزرائیلدن آمان ایسته­مه­سینده, بکیل اوْغلو ایمران بوْیوندا دوٍشمن سرکرده­سی­نین ایمراندان آمان ایسته­مه­سینده ده تکرار اوْلور.

همین حربی قانونلارا اساساٌّ دؤیوش مئیدانیندا, سیلاحینی آتیب قاچان و یا تسلیم اوْلان دوٍشمنی قوْووب یاخالامیر و اؤلدورمورلر. میثال اوٍچون: ایکینجی بوْیدا اوْغوز ایگیتلری­ایله دوٍشمن آراسیندا گئدن ساواشدا گؤروروک کی, قازان بَی قاچانی قوْومور, آمان دئییب تسلیم اوْلانی اؤلدورمور. همین حادیثه قانلی قوْجا اوْغلو قانتورالی بوْیوندا دا تکرار اوْلور؛ بئله­کی قانتورالی­ایله سلجان خاتون بیر طرفده, ترابزون حاکیمی­نین گؤندردیگی قوْشون دا بیر طرفده اوْلان ساواشدا, قانتورالی­ایله سلجان خاتون, قاباقلاریندان سیٌنیب قاچان قوْشونون قاچانینی قوْومور, آمان دئیَنینی اؤلدورمورلر.

اوْغوز دوٍشمنلری اوْغوز ایگیتلرینی یاتیب یوخولامیش و یا اوْیاق دا اوْلسا باشی قاریشمیش واختدا, هابئله خسته­لندیگی حالدا یاخالاماغا و اؤلدورمگه داها آرتیق ماراق گؤستریرلر. سؤزوموزه شاهید قازان بَیین تومانین قالاسی بَی­لری طرفیندن یوخلامیش حالدا آپاریلماسی, بامسی بئیرگین اؤز توْیونون گئجه­سی بایبورد حاصاری قوْشونو طرفیندن اوْغورلانماسی, بکیل بگین قایایا توْخونماقلا بودونون سیٌنماسی خبری دوٍشمنلرینه چاتماقلا, اوْنلارین فورٍصتدن فایدالانیب بکیلین حریمینه قوْشون چکمه­سی و سایره­دیر.

دده قورقود بوْیلاریندا تاجیرلر ده دؤیوشجو دوٍشمنلر طرفیندن آماندادیرلار. دئمک هم اوْغوز ائللری, هم ده اوْنلارین دوٍشمنلری, تاجیرلردن خیانت و یا زیان گؤرمه­یینجه اوْنلارا هئچ بیر انگل تؤرتمیرلر. بو حقیقتلری بامسی بئیرگ بوْیوندا و بئیرگین اؤلوسوندن- دیریسیندن خبر گتیرمک اوٍچون بایبورد حاصارینا گئدن بزیرگانلاردان, قازان بَیین دوستاق اوْلدوغو بوْیدا اوْنو قورتارماق اوٍچون تومانین قالاسینا قوْشون چکن اوْغوز ایگیدلری­نین, دوٍشمن معبدینه یاخینلاشدیقدا, ایز ایتیرمک اوٍچون بزیرگان گئییمی گئیمه­لریندن یاخشی باشا دوٍشمک اوْلور.

هئچ بیر ساواشدا سرکرده­نین سؤزوندن چیٌخماق اوْلمور. بوٍتون تک به­تک ساواشلاردا سرکرده- سرکرده­ایله, اوْندان آشاغی درجه­لرده اوْلانلار, هر بیریسی اؤز درجه­سی و روٍتبه­سینده اوْلان دؤیوشچولر ایله دؤیوشورلر. بئله اوْلماسا یعنی سرکرده­نین ساواشینا عادی بیر دؤیوشجو گلسه, بو ایش او سرکرده­نی تحقیقر ائله­مک و آلچاتماق کیمی قیمتلنیر. بونا اساساٌّ ساواشلاردا قازان بَی دوٍشمن سرکرده­لریندن اوْلان شؤکلو ملیک­ایله قارشیلاشیر, بئله­کی اوٍچ ساواشدا قازان بَی­ایله شؤکلو ملیکین ساواشینا شاهید اولوروق. هابئله دوٍشمندن اوْلان قارا توٍکن ملیک­ایله بوغاجیق ملیک, اوْغوز ایگیدلریندن اوْلان قیٌیان سلجوق اوْغلو دلی دوْندار ایله قازان بَیین قهرمان قارداشی “قاراگونه” کیمی قهرمانلارلا ساواشیرلار. حتّا دیٌش اوْغوزون ایچ اوْغوزا عاصی اوْلدوغو بوْیدا دا دیٌش اوْغوزون باشجیسی اوْروز قوْجا, ایچ اوْغوزون باشجیسی قازان بَیی اؤزونه قیٌریم(قنیم) سئچیر, اوْنونلا ساواشاجاغینی بیلدیریر, قالان دیٌش اوْغوز بَی­لری ده هر بیریسی ایچ اوْغوز بَی­لریندن اؤزونه تای اوْلان بیر ایگیدی اؤزونه قیٌریم سئچیر.

دئمک هر قهرمانین نه­قدَر بؤیوک قهرمان اوْلدوغوندا, اوْنونلا ساواشان قهرمانین گوٍجلو, باجاریقلی, آدلی- سانلی اوْلدوغو دا ائتگی­سیز دئییلدیر.

اوْغوز ائللرینده قادینلار دا لازیم گلنده دؤیوش مئیدانلارینا گئدیر, دوٍشمنله قارشیلاشیر و حماسه یارادیرلار. اؤرنک اوْلاراق ساری دوْنلو سلجان خاتون اوْغوز ائلینه گلین گتیریلَنده, بو گلین قیٌز, سوْنرادان آتاسینین اوْنو قایتاریب آپارماغا گؤندردیگی قوْشون­ایله ائله ساواشیر کی, اوْنلارین چوْخو اؤلور, قالانی دا قاییدیر قاچیر.

قازان بَی اوْغلو اوْروز بَیین دوستاق اوْلدوغو بوْیدا قازان موٍحاریبه مئیدانیندان قاییداندا, اوْنون حیات یوْلداشی “بوْیو اوزون بورلا خاتون” اوْغلونون قاییتمادیغینی دویاراق اؤز حیات یوْلداشی قازان بَیه دئییر: اوغلومون باشینا نه گلیبسه منه سؤیله. او دوٍشمن الینه اسیر دوٍشوبدورسه, آتام باییندیرخانین یانینا گئدیم, آغیر قوْشون و چوخلو ساواش یاراغی و خرجلیک آلیم و اوغلومون آردینجا گئدیم. بئله اوْلسا, یارالانیب آتیمدان دوٍشمه­یینجه, ال- آیاغیم دوْغرانمایینجا, اوْغلومو قایتارمایینجا یوْلومدان دؤنمه­یه­جگم.

ائله بو بوْیدا قازان بَی, اوْغلونو دوٍشمن الیندن قورتارماغا گئدنده, اوْنون حیات یوْلداشی “بوْیو اوزون بورلا خاتون” دا سیلاحلانیر, یاراقلانیر  و اوْغوز ایگیتلریندن قاباق اؤزونو ساواش مئیدانینا یئتیریر. اوْغوز ایگیتلری­ایله چیگین- چیگینه ساواشیر و ساواشدان دا باشی اوجا چیٌخیر.

دده ­قورقود بوْیلاریندا ساواشلاردان قاباق دؤیوش طبلی, نقاره­لر, شئیپورلار چالینیر, ساواشلارین هامیسیندا اوْغوز ایگیتلری ظفر چالیر, دوٍشمندن آلینان غنیمتلرین بئشدن بیری باییندیرخانا آیریلیر و هر ساواشدان سوْنرا بؤیوک بیر مجلیس قورولور. او مجلیسده ساواشدا ایشتیراک ائدن ایگیتلر, قهرمانلار عزیزلَنیر. نهایتده دده ­قوْرقود گلیر بوْی بوْیلاییر, سؤی سؤیله­ییر, اؤیود وئریر و دوعا ائدیر

یکشنبه 28 تیر 1394
بؤلوملر : تاریخ و فرهنگ,

تاریخین شانلی بیر صحیفه سینی یازمیش افشارلار

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz

افشارلار آذربایجانلیلارین ائتنوگئنئزی نین فورمالاشماسیندا ایشتیراک ائتمیش قدیم تورک طایفاسیدیر. افشار بویو اوغوزلارین ۲۴ بویوندان بیری و قاشقارلی محمودا گؤره، دیوان لغات الترک ده کی ییرمی ایکی اوغوز بؤلوموندن آلتینجی سیدیر. بو بوی بوز اوخلار قولوندان (ساغ قولوندان)، اوغوز خاقانین اوغلو اولدوز خانین دؤرد اوغلوندان ان بؤیویو اولان افشارین سویوندان گلیر.

افشارلار اورتا آسیادا، سیر-دریا بؤلگه سینده یاشامیشلار. بؤیوک کؤچ ایله اوغوز طایفاسیندان آیریلاراق خوزیستان، خوراسان، بیر قیسمی ایسه عراق، سوریه یولو ایله غربی آذربایجان (ایندیکی ائرمنیستان اراضیسی) و آنادولویا گلمیشدیلر. ایران، عراق، سوریه و افغانیستانا دا یاییلمیشلار. افشارلار، اوغوزون او بیری نوه لری قینیق لار و سوروشولر کیمی دؤولت قورموش، بؤیوک حؤکمدارلار و سولاله لر یئتیشدیرمیشلر.

تورکلرین تاریخی جوغرافییاسیندا بیر چوخ یئرلر آفشار آدینی داشیماقدادیر. مشهور بیر سوی آد اولاراق گونوموزه قدر گلمیشدیر. بالکانلاردا دا آفشار بویونا منسوب اینسانلار یاشاماقدادیر. صفویلر دؤولتی نین قیزیلباش طایفالاریندان بیری ده افشارلار اولموشدور. اونلار ۱۷۳۶-۱۸۰۲جی ایللرده آذربایجاندا و ایراندا حاکیمیتده اولموشلار.

ائرمنیستانین وئدی رایونو اراضیسینده افشار اساسلی ایکی ائتنوتوپونیم اؤزونو گؤستریر: بیرینجی یاشاییش منطقه سی رایون مرکزیندن ۷ کیلومتر جنوب-شرقده، یئرئوان-ناخچیوان آوتوموبیل یولونون اوزرینده یئرلشن آوشار (کل بالاوان) کندیدیر. ۱۹۴۰-جی ایللرین آخیریندا آذربایجانلیلارین ائرمنیستاندان زورلا کؤچورولمه سی دؤورونده کندین آذربایجانلی اهالیسی رئسپوبلیکامیزا گلمیشدیر. ایکینجی یاشاییش منطقه سی اووشار آدلانمیش (دوزیورد اووشار، سورئناوان)، سپانداریان رایون مرکزیندن ۱۵ کیلومتر جنوب شرقده یئرلشمیشدیر. ۱۹۱۸-جی ایلده کند داشناکلار طرفیندن داغیدیلمیش، اهالیسی قووولموشدور. او دؤوردن سونرا بو کندده آذربایجانلی یاشامامیشدیر.

ائرمنیستاندا افشار کلوان – کندی ده اولموشدور. بو کند ۱۷۲۸-جی ایلده ایروان ایالتی نین کارنی ناحیه سینده یئرلشمیشدیر. آوشار/اووشار ائتنوتوپونیمی نین موختلیف آرئاللاردا پارالئللری واردیر. بو توپونیمین آوشار واریانتی آذربایجان رئسپوبلیکاسی نین آغجابدیع رایونوندا دا مؤوجوددور. تدقیقاتچیلاردان بایرام احمدووون فیکرینه گؤره، بو توپونیم همین اراضیده یاشامیش طایفانین مشغولیتی ایله باغلیدیر. مؤلیف قئید ائدیر کی، بو طایفا قویونچولوقلا مشغول اولموشدور. ب. احمدوو بئله حساب ائدیر کی، آوشار/اووشار-قویون ساغما اوصولو دئمکدیر .

اووشار و آوشار توپونیملری نین اساسیندا دوران آپپئلیاتیوین اوو سؤزو اولماسی و توپونیمین اوو هوسکاری معناسینی بیلدیرمه سی فیکرینی ایره لی سورنلر ده واردیر. تدقیقاتچیلار ” آبشئرون ” توپونیمی نین افشار ائتنونیمی اساسیندا یارانماسینی قئید ائدیرلر. جنوبی آذربایجان اراضیسینده ده افشار/اووشار طایفا آدیندان دوزلمیش افشار، افشارجیک ائتنوتوپونیملری قئیده آلینیر.

افشارلار بؤیوک سلجوق دؤولتی نین بؤلونَرک ضعیفله مه سیندن سونرا، اون ایکینجی عصرین ایلک یاریسیندا بیر مودت موستقیل، بیر مودت ده عراق سلجوقلارینا باغلی شکیلده بیگ لیکلر قورموشدولار.

اونلارین قوردوغو خاندانلیق

قارامان اوغوللاری بیگ لیگی، افشار بویونون قارامانلی قولونداندیر. گئرمییان اوغوللاری بیگ لیگی، افشار بویونون گئرمییانلی قولونداندیر. آیدین اوغوللاری بیگ لیگی، گئرمییان اوغوللاری بیگ لیگیندن سونرادان آیریلان بیر بیگ لیک اولدوغوندان آوشار اولا بیله جگی دوشونولور. ساروخان اوغوللاری بیگ لیگی، افشار بویونون ساروخانلی قولونداندیر. ایران، آذربایجان و عوثمانلی تاریخینده اوزرینده اهمیتلی رول اوینامیش افشارلار اون ایکینجی عصرده ایچ آنادولویا کؤچ ائتمیشدیلر.

صفویلر دؤورونده فارس و خوزیستانداکی افشار اویماقلاریندان بیر قیسیمی نین آذربایجانا، خوصوصیله اورمویا گلیب یئرلشدیکلری تخمین ائدیلمکده دیر. افشارلار صفوی دؤولتینی قوران ۷ تورک قبیله سیندن بیریدیر. خوراسانداکی افشارلارین قیرخلی اویماغینا باغلی نادیر شاهین آذربایجان تاریخینده چوخ اهمیتلی ایشتیراکی اولموشدور.

کؤهنه صفوی سولاله سی نین نوماینده لری آرتیق فئودال عیانلاری و خالق آراسیندا اؤز نوفوذلارینی تامامیله ایتیرمیشدیلر و اؤلکه نی داغینتیدان خیلاص ائتمک ایقتیداریندا دئییلدیلر. نادیر اؤز نؤقطه-نظریندن یئگانه دوغرو یولا ال آتماق – تاخت-تاجین حقیقی صاحیبی اولماق ایسته ییر. بوندان اؤترو او یئنیدن قدیم تورک قایداسینا گؤره، موغان دوزونده قورولتای، بو دفعه بؤیوک قورولتای چاغیریر. بو قورولتایا حربی، مولکی و دینی عیانلاری، شهر و کند باشچیلارینی ییغیر. بورایا ۱۰۰ مینه یاخین آدام توپلانیر. بونلاردان اؤترو مسجید و بازارلار دا داخیل اولماقلا آغاج و قامیشدان ۱۲ مین مووققتی تیکیلی سالینیر. نووروز بایرامی گونو، ۱۷۳۶-جی ایلین ۲۱ مارتیندا نادیرقولو خان قورولتایا ایشتیراکچیلار آراسیندان یئنی شاه سئچمک تکلیفی وئریر. سؤزلرینی بونونلا اساسلاندیریر کی، اوچونجو شاه عباس هله کی، اوشاقدیر.

شاه ائلان اولونماسی مسله سی اورتایا چیخاندا، نادیر اؤزونو ظاهیرن ائله گؤستریر کی، گویا یورولوب، دوغرودان دا شاهلیغی ایسته میر، قورولتای آز قالا یالواریب اونون راضیلیغینی آلیر و تاج قویما مراسیمی کئچیریلیر. نادیر ” شاه ” سئچیلیر.

نادیر شاهین حاکیمیتی

نادیر شاه اؤز مؤوقئعیینی موحاریبه لرله مؤحکملندیریر و اونون حربی دوهاسی همیشه اونون کؤمگینه چاتیر. یئر اوزونده اونون قدر پارلاق حربی غلبه لر قازانمیش سرکرده لری بارماقلا سایماق اولار. نادیر شاه یوروشلره چیخماقلا هم ده اؤلکه نین ایقتیصادیاتینی دیرچلتمک، حاکیمیتده کی سولاله دییشیک لیگیندن ناراضی قالان قیزیلباش عیانلارینی وارلاندیرماقلا اونلاری اؤز طرفینه چکمک مقصدی گودوردو. ۱۷۳۷-جی ایلده نادیر شاه عوصیانا قالخمیش افغانلارا قارشی چیخیش ائدیر. هم هئراتی، هم ده قندهاری توتور. سونرا او، دؤیوشدن قاچقین افغانلارا سیغیناجاق وئرن هیندیستانا هوجوم چکیر. نادیرین قوشونلاری موقاویمت گؤرمه دن کارنالا (دئهلی نین شیمال-غربینده) قدر گلیب چیخیر و ۱۷۳۹-جو ایلین ۲۴ فئورالیندا بؤیوک موغول سولاله سیندن محمد شاهین اوردوسونو دارماداغین ائده رک، مارتین ۲۰-ده دئهلینی توتور. بؤیوک موغول دؤولتی اوزرینه پوللا آلتی میلیون روپیه لیک، قییمتلی داش-قاشلا ۵۰۰ میلیون روپیه لیک خراج قویولور. موغول دؤولتی اوردوسوز قالدیغیندان، موقاویمت گؤسترمه یه گوجو اولمور و نادیر شاها ایسته دیکلرینی وئریر. آلینمیش حربی غنیمت ۷۰۰ میلیون روپیه دیرینده حسابلانیردی. بونون بؤیوک بیر حیصه سی کلاتا آپاریلیر و نادیر غنیمتی اؤله نه جن بورادا ساخلاییر. همین قیسمینده دونیانین ان ایری بریلیانتی ساییلان ” کوهی-نور ” ( ” نور داغی ” ) آدلانان داش دا واردی. باشقا مشهور قییمتلی داشلار دا آز دئییلدی.

هیندیستانی توتدوقدان سونرا نادیر شاه سیندی اؤزونه تابع ائدیر و اورتا آسیایا یوروش ائدیر. گوجلو موقاویمته باخمایاراق، نادیر شاه ۱۷۴۰-جی ایلده بوخارا و خیوه خانلیقلارینی اؤز دؤولتی نین ترکیبینه قاتا بیلیر.

توتدوغو اؤلکه لرده سیلاحلی قارنیزونلار ساخلایان نادیر شاه ۱۷۴۱-جی ایلده داغیستان اوزرینه یئریییر. مسله بوراسیندا ایدی کی، نادیر هیندیستاندا ایکن داغلیلار تابع چیلیکدن چیخمیشدیلار. اوسته لیک، اونلارین دسته لری تئز-تئز دربند و شاماخی، کاخئتییا و جار-بالاکن ویلایتلری اوزرینه هوجوما کئچیردیلر. ۱۷۳۸-جی ایلده مانیک کندی یاخینلیغینداکی دؤیوشده نادیر شاهین قارداشی ایبراهیم خانین قوشونلاری داغلیلارین بیرلشمیش اوردولاری طرفیندن مغلوبیته اوغرادیلمیش، ایبراهیم خان و گنجه بیگلربیگی اوغورلو خان قاجار اؤلدورولموشدو.

نادیر شاه اؤزو ده داغیستاندا عینادلی موقاویمتله قارشیلاشیر. لاکین هر حالدا ۱۷۴۳-جو ایلین اوللرینده بیر نئچه غلبه قازانیر. گؤرونور، نادیر داغیستاندا اوزلشدیگی چتینلیکلردن سونرا اؤزونو سیندیرماماق اوچون اوزرینده اؤز آدی حک اولونموش پول دا بوراخدیریر. لاکین هر حالدا او، داغیستاندان گئری چکیلمه لی اولور.

داغیستاندا ضعیفله میش نوفوذونو برپا ائتمک مقصدی ایله نادیر شاه واخت ایتیرمه دن عوثمانلی ایمپئراتورلوغو ایله موحاریبه یه گیریر. بورادا دؤیوشلر عرب عراقینی اله کئچیرمک اوچون آپاریلیر. لاکین بو دفعه ده دؤیوشلر گاه بو، گاه دا او بیری طرفین اوستونلوگو ایله کئچیر و غلبه قازانیلمیر. بیر سبب ده بو ایدی کی، نادیر اؤز علئیهینه قالخمیش عوصیانلاری یاتیرماقدان اؤترو قوشونونون بیر حیصه سینی ایرانا و اونون اطرافینداکی اؤلکه لره گؤندرمیشدی. ۱۷۴۶-جی ایلده نادیر شاه عوثمانلی ایمپئرییاسی ایله باغلادیغی صولح موقاویله سینه گؤره، کؤهنه سرحدلر ساخلانیلیردی. ائله بو ایللرده نادیر شاه بحرئین، عومان و مسقط اوزرینه یوروشلر ده کئچیریر. اؤلکه نین پایتاختینی تالان ائدیلمیش ایصفاهاندان مشهده کؤچورور و بو شهرین یاخینلیغینداکی داغین باشیندا اؤزونه کلات آدلی بیر قالا (کلات قالاسی) قوردورور. نادیر شاهین خزینه سینی بورادا ساخلاییردی. قالانین تیکیلمه سی آغلاگلمز چتینلیکلر یارادیر. آذربایجان تورکلری بورایا ۱۰ تونلارلا آغیرلیقدا مرمر طبقه لر گتیریردیلر.

پنجشنبه 25 تیر 1394
بؤلوملر : تاریخ و فرهنگ,

شانس سیز اوغرو

0 گؤروش
یازار:‌ kölgə siz


گئجه‌نین لاپ او شیرین یوخو گلن زامانی، دووراین یاپیشیغینداکی آغاجدان دیرماشیب ائوین حَیَطینه آتیلدی. سینه-سینه ائوه ساری گئدیب، الین یاپیشاجاغا آتیب قاپینین آچیق اولدوغونو گؤروب، سئویندی!
ایچه‌ری گیرنده، بیر کیشی‌نین اوتاقدا یوخودا اولدوغونو گؤردو. آی‌ین ایچه‌ری‌یه دوشن ایشیغیندا ائوی آلت-اوست ائتدی، آما آپارماق اوچون درده ده‌ین بیرزاد تاپا بیلمه‌دی. اومودو پوزولوب قاچماق ایسته‌دیگی آن، ائو ییه‌سی یوخولو-یوخولو، “آی باشی داشلی اوغرو گون ایشیغیندا من بو ائوده بیرزاد تاپا بیلمیرم، سن، آی ایشیغیندا تاپماق ایسته‌ییرسن؟” دئییب، یورقانی تپه‌سینه چکدی!

چهارشنبه 24 تیر 1394